Wtykowate

Wtykowate
Coreidae
Leach, 1815
Okres istnienia: trias późny–dziś
237/0
237/0
Ilustracja
Wtyk straszyk
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

stawonogi

Gromada

owady

Podgromada

uskrzydlone

Rząd

pluskwiaki

Podrząd

pluskwiaki różnoskrzydłe

Infrarząd

Pentatomomorpha

Nadrodzina

Coreoidea

Rodzina

wtykowate

Synonimy
  • Coreides Leach, 1815
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons
Anisocelis flavolineata
Anoplocnemis curvipes
Pephricus
Galaesus hasticornis
Nemocoris fallenii
Diactor bilineatus
Thasus
Hypselonotus interruptus
Wtyk amerykański

Wtykowate (Coreidae) – rodzina owadów z rzędu pluskwiaków i podrzędu różnoskrzydłych. Kosmopolityczna, ale najliczniej reprezentowana w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Obejmuje ponad 2570 opisanych gatunków, sklasyfikowanych w ponad 500 rodzajach. Wszystkie są fitofagami ssącymi. W zapisie kopalnym znana od karniku w triasie.

Morfologia

Owady o ciele długości od 7 do 45 mm, w przypadku fauny środkowoeuropejskiej do 20 mm. Do rodziny tej należą jedne z największych przedstawicieli pluskwiaków lądowych – rodzaj Thasus. Kształt ciała jest zróżnicowany. Dominują formy o ciele przysadzistym, podługowatym do szeroko-owalnego. Zdarzają się jednak formy ciele smukłym i delikatnym. Częsta u wtykowatych jest obecność liściowatego lub innego kształtu wyrostków na drugim lub trzecim członie czułków oraz udach lub goleniach ostatniej pary odnóży. U licznych gatunków na ciele występują guzki lub kolce, zwłaszcza w kątach barkowych. Ubarwienie zwykle jest stonowane, maskujące. U części gatunków tropikalnych występują jaskrawe barwy metaliczne o funkcji mylącej dla napastnika. Mniej liczne gatunki mają kontrastowe ubarwienie ostrzegawcze.

Głowa zwykle jest mała, czworokątna w zarysie. Czułki osadzone są powyżej linii poprowadzonej przez środki oczu złożonych i ich nasady są dobrze dostrzegalne w widoku grzbietowym. Za nadustkiem występować może podłużna bruzda, a przy podstawach czułków kolce. Charakterystyczną cechą rodziny są policzki (bukule) wyciągnięte poza nasady czułków.

Tułów może mieć przedplecze płaskie do silnie uwypuklonego. Powierzchnia tarczki jest gładka lub wyposażona w żeberka. Dominują formy długoskrzydłe. Formy krótkoskrzydłe i bezskrzydłe spotyka się bardzo rzadko; formy bezskrzydłe dominują jednak w plemieniu Agriopocorini. Półpokrywy cechują się obecnością żyłki subkostalnej oraz obecnością licznych żyłek na zakrywkach. Gruczoły zapachowe zatułowia mają niewielkie, czasem wyniesione ujście.

Odwłok ma wszystkie przetchlinki umieszczone po stronie brzusznej z wyjątkiem Agriopocorini, u których część przetchlinek umieszczona jest brzegowo i niektóre widoczne są od strony grzbietowej. Sternity segmentów od trzeciego do szóstego mają trzy trichobotria, a segmentów drugiego i siódmego dwa trichobotria. Zazwyczaj wewnętrzne laterotergity są wykształcone. Paratergity ósmy i dziewiąty są oddzielone do tergitów. Samice mają sternit siódmy zwykle wcięty do połowy długości, ale bywa też wcięty na całej długości, jak i zupełnie wcięcia pozbawiony. Pokładełko ma spłaszczone, płytkowate walwule. Spermateka pozbawiona jest pompy dystalnej, natomiast pompa proksymalna zwykle jest obecna. Kanalik spermateki zazwyczaj jest krótki.

Jaja wtykowatych zwykle mają nibywieczko (pseudoperculum) w postaci dobrze wyodrębnionej, okrągłej czapeczki. Wśród Pseudophloeinae i Hydarinae spotyka się jednak jaja nibywieczka pozbawione. Mikropyle często są liczne, może być ich do około 60. Stadia larwalne mają ujścia grzbietowych gruczołów zapachowych odwłoka zlokalizowane pomiędzy tergitami czwartym i piątym oraz piątym i szóstym.

Biologia i ekologia

Wszystkie wtykowate są fitofagami ssącymi. W większości żerują na nadziemnych, wegetatywnych organach roślin. Nieliczne wysysają nasiona lub żerują na organach generatywnych. Spotykane są wśród wtykowatych gatunki polifagiczne, oligofagiczne i monofagiczne. Wiele gatunków, a nawet całych plemion wyspecjalizowanych jest w przedstawicielach bobowatych. Gatunki polifagiczne najczęściej związane są z roślinami jednorocznymi.

Niektóre gatunki potrafią się komunikować, wytwarzając dźwięki poprzez strydulację. U niektórych gatunków samce wykazują terytorializm. Zajmują niewielką przestrzeń, np. kwiatostan, i toczą o nią walki z innymi samcami. W potyczkach tych wykorzystywane są często powiększone, zaopatrzone w szeregi kolców uda tylnej pary odnóży. Samice u części gatunków wykazują troskę rodzicielską nosząc jaja przy sobie. Zmniejsza to szansę na zasiedlenie jaj przez parazytoidy.

U niektórych gatunków występuje zjawisko migracji sezonowej, np. z pól uprawnych w góry.

Rozprzestrzenienie

Rodzina kosmopolityczna, najliczniej reprezentowana w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Do fauny krainy palearktycznej zalicza się 305 gatunków z 84 rodzajów. W Polsce stwierdzono występowanie 17 gatunków (zobacz: wtykowate Polski). Z Australii wykazano 92 gatunki z 46 rodzajów, w tym 25 rodzajów i 64 gatunki endemiczne.

Taksonomia i ewolucja

Do rodziny tej należy ponad 2570 opisanych gatunków, sklasyfikowanych w ponad 500 rodzajach. Takson ten wprowadzony został w 1815 roku przez Williama Elforda Leacha pod nazwą Coreides. Autor ów zdefiniował tę rodzinę szerzej, zaliczając doń także taksony klasyfikowane współcześnie wśród wysysowatych i symyczykowatych. Współcześnie wszystkie te trzy rodziny klasyfikuje się wraz z Hyocephalidae, Stenocephalidae oraz wymarłymi Trisegmentatidae i Yuripopovinidae w nadrodzinie Coreoidea w obrębie infrarzędu Pentatomomorpha.

Sposób podziału wtykowatych na podrodziny i plemiona odznacza się dużą zmiennością na przestrzeni lat i między autorami. Współcześnie najczęściej przyjmowany jest podział na 4 podrodziny i 37 plemion:

Stosowane powszechnie podziały Coreoidea przypuszczalnie nie odzwierciedlają ich filogenezy. Na siostrzaną relację Hydarinae ze smyczykowatymi wskazują wyniki analiz molekularnych Hua i innych z 2008 roku, Songa i innych z 2012 roku, Yuana i innych z 2015 roku oraz Zhao i innych z 2018 roku. Według analizy molekularnej Forthmana, Miller i Kimball z 2019 roku Hydarinae zajmują pozycję siostrzaną względem Micrelytrinae w obrębie smyczykowatych, Pseudophloeinae pozycję siostrzaną względem Alydinae (również w obrębie smyczykowatych), a Meropachyinae zagnieżdżają się w obrębie Coreinae.

Najstarsze skamieniałości wtykowatych pochodzą z karniku w triasie i należą do Kerjiecoris oopsis. Z jury znane są skamieniałości rodzaju Weichangicoris, a z kredy rodzajów Bibiticen, Corioides i Kezuocoris. Liczniejszy jest zapis kopalny tej rodziny z kenozoiku.

Znaczenie gospodarcze

W rolnictwie niektóre gatunki notowane są jako szkodniki. Dotyczy to zwłaszcza pewnych gatunków strefy tropikalnej i subtropikalnej żerujących na ryżu, fasoli, soi, ogórkach i dyniach. Przedstawiciele rodzaju Amblypelta są szkodnikami kakaowca, manioku, kokosa, gujawy pospolitej i papai. W Indiach istotne szkody w roślinach strączkowych, w tym nikli indyjskiej, powoduje Clavigralla gibbosa. Z kolei żerujący na opuncjach przedstawiciele rodzaju Chelinidea wykorzystywani są do zwalczania tych roślin w Australii, gdzie są inwazyjne.

Przypisy

  1. ↑ Coreidae, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Randall T. Schuh, James Alexander Slater: True bugs of the world (Hemiptera:Heteroptera): classification and natural history. Cornell University Press, 1995, s. 274-279. ISBN 0-8014-2066-0. (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Barbara Lis, Adam Storiński, Jerzy A. Lis: Heteroptera Poloniae 1: Coreoidea. Bytom: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy "Plik", 2008. ISBN 978-83-7164-568-6.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Family Coreidae. [w:] Australian Biological Resources Study. Australian Faunal Directory [on-line]. Australian Government, Department of Agriculture, Water and Environment, 2002-2012. [dostęp 2022-08-29].
  5. 1 2 3 4 Ekkehard Wachmann, Albert Melber, Jürgen Deckert: Wanzen. Band 3: Pentatomomorpha I: Aradoidea (Rindenwanzen), Lygaeoidea (Bodenwanzen u. a.), Pyrrhocoroidea (Feuerwanzen) und Coreoidea (Randwanzen u. a.). (= Die Tierwelt Deutschlands und der angrenzenden Meeresteile nach ihren Merkmalen und nach ihrer Lebensweise. 78. Teil). Goecke & Evers, Keltern, 2007. ISBN 978-3-937783-29-1.
  6. ↑ M. Gomendio, F. García González, P. Reguera, A. Rivero. Male egg carrying in Phyllomorpha laciniata is favoured by natural not sexual selection. „Animal Behaviour”. 75 (3), s. 763–770, 2008. DOI: 10.1016/j.anbehav.2006.12.029.
  7. ↑ rodzina: Coreidae Leach, 1815 — wtykowate. [w:] Biodiversity Map [on-line]. [dostęp 2022-08-27].
  8. 1 2 3 4 Michael Forthman, Christine W. Miller, Rebecca T. Kimball. Phylogenomic analysis suggests Coreidae and Alydidae (Hemiptera: Heteroptera) are not monophyletic. „Zoologica Scripta”. 48 (4), s. 520-534, 2019. DOI: 10.1111/zsc.12353.
  9. ↑ W.E. Leach: Hemiptera. W: Brewster's Edinburgh Encyclopedia. Vol. 9. Edinburgh: John Murray Baldwin & Cradocle, 1815, s. 123.
  10. 1 2 David C. Eades et al.: family Coreidae Leach, 1815. [w:] Coreoidea Species File (Version 5.0/5.0) [on-line]. [dostęp 2022-08-29].
  11. ↑ J. Hua, M. Li, P. Dong, Y. Cui, Q. Xie, W. Bu. Comparative and phylogenomic studies on the mitochondrial genomes of Pentatomomorpha (Insecta: Hemiptera: Heteroptera). „BMC Genomics”. 9, s. 610, 2008. DOI: 10.1186/1471-2164-9-610.
  12. ↑ N. Song, A.P. Liang, C.P. Bu. A molecular phylogeny of Hemiptera inferred from mitochondrial genome sequences. „PLoS ONE”. 7, s. e48778, 2012. DOI: 10.1371/journal.pone.0048778.
  13. ↑ M.L. Yuan, Q.L. Zhang, Z.L. Guo, J. Wang, J., Y.Y. Shen. The complete mitochondrial genome of Corizus tetraspilus (Hemiptera: Rhopalidae) and phylogenetic analysis of Pentatomomorpha. „PLoS ONE”. 10, 2015. DOI: 10.1371/journal.pone.0129003.
  14. ↑ Q. Zhao, J. Wang, M.Q. Wang, B. Cai, H.F.Zhang, J.F. Wei,. Complete mitochondrial genome of Dinorhynchus dybows- kyi (Hemiptera: Pentatomidae: Asopinae) and phylogenetic analysis of Pentatomomorpha species. „Journal of Insect Science”. 18, s. 44, 2018. DOI: 10.1093/jisesa/iey031.
  15. ↑ Q.B. Lin. Late Triassic insect fauna from Toksun, Xinjiang. „Acta Palaeontologica Sinica”. 31, s. 313-335, 1992.
  16. ↑ Y.C. Hong, Insecta, [w:] Palaeontological Atlas of North China, II, Mesozoic Volume, 1984, s. 128-185.
  17. ↑ Y.C. Hong. The study of Early Cretaceous insects of Kezuo, west Liaoning. „Professional Papers of Stratigraphy and Palaeontology”. 18, s. 76-87, 1987.
  18. ↑ Family Coreidae Leach 1815. [w:] Fossilworks.org [on-line]. [dostęp 2022-08-29].
  19. ↑ Robert G. Foottit, Peter H. Adler: Insect Biodiversity: Science and Society. New York: Wiley-Blackwell, 2009, s. 241. ISBN 978-1-4051-5142-9.