Psalm 139

Psalm 139
Ilustracja
Początek Psalmu 139 w „Kodeksie Gizeli z Kerssenbrock” z ok. 1300
Autor

przypisywany Dawidowi

Tematyka

religijna

Typ utworu

psalm biblijny

Data powstania

między XI a III w. p.n.e.

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Palestyna

Język

hebrajski

Data wydania

p.n.e.

poprzednia
Psalm 138		 następna
Psalm 140
Multimedia w Wikimedia Commons

Psalm 139 – jeden z utworów zgromadzonych w biblijnej Księdze Psalmów. W systemie numeracji stosowanym w greckiej Septuagincie i łacińskiej Wulgacie psalm ten jest psalmem 138.

Psalm ten identyfikuje się również często przez łaciński incipit Domine, probasti me et cognovisti me (wersja Wulgaty; w Nowej Wulgacie Domine, scrutatus es...). Utwór liczy 24 wersety.

Średniowieczny komentator żydowski, Aben Ezra uznał Psalm 139 za najbardziej wzniosły i pełen głębokiego sensu spośród wszystkich psalmów biblijnych, a Gianfranco Ravasi nazwał go jednym z „arcydzieł Psałterza”.

Tekst psalmu i jego interpretacja

Współcześnie egzegeci uznają Psalm 139 za utwór mieszany w sensie gatunkowym, którego rdzeniem jest hymn pochwalny o charakterze medytacyjnym. Początek psalmu (ww. 1–18) ma charakter hymniczny i kontemplacyjny. Potem następuje część przypominająca niemal lament lub psalm złorzeczący (ww. 19–22). Zakończenie (ww. 23–24) brzmi jak modlitwa o oczyszczenie. Biblia jerozolimska klasyfikuje go jako medytację, Biblia Tysiąclecia jako hymn stanowiący medytację. Tekst hebrajski przypisuje autorstwo królowi Dawidowi. Na początku hebrajskiej superskrypcji pojawia się zalecenie „Kierownikowi chóru” (hebr. ‏לַ֭מְנַצֵּחַ‎), co sugeruje zastosowanie liturgiczne. Superskrypcja określa utwór po prostu jako „psalm” (hebr. ‏מִזְמ֥וֹר‎).

W Psalmie 139 trzykrotnie wymienione zostaje imię Jahwe (hebr. ‏יהוה‎; ww. 1, 4 i 21).

Redaktorzy polskich wydań Biblii opatrzyli Psalm 139 następującymi nagłówkami sugerującymi jego interpretację: wszechobecność i wszechwiedza Boga (Biblia poznańska), Bóg wszystko przenika (Biblia Tysiąclecia), hołd Temu, który wie wszystko (Biblia jerozolimska).

Podmiot zwraca się bezpośrednio do Boga, uznając jego wszechwiedzę dotyczącą dosłownie wszystkiego co stanowi o osobie mówiącego. Wiedza Boga nawet wyprzedza jakiekolwiek ludzkie poczynanie czy słowa. Człowiekowi trudno to pojąć (ww. 1–6). Opieka boża towarzyszy człowiekowi dosłownie wszędzie. Jakiekolwiek uwarunkowania nie mogą tego zmienić. Bóg przenika ciemności (ww. 7–12). Bóg jest stwórcą człowieka, zna jego przyszłość. Człowiek nie jest w stanie poznać planów bożych. Autor natchniony używa języka plastycznego, odwołując się do tkactwa i garncarstwa, by opisać działanie Boga w łonie brzemiennej (ww. 13–18). Następnie niespodziewanie w wypowiedzi pojawia się złorzeczenie bezbożnym (ww. 19–22). Ostatecznie podmiot prosi Boga o weryfikację, czy jego postępowanie jest sprawiedliwe (ww. 23–24).

W psalmie pojawiają się charakterystyczne określenia, jak: Szeol (hebr. ‏שְׁאוֹל‎), Bóg w formie el (hebr. ‏אֵל‎), duch (hebr. ‏רוּחַ‎), niebo (hebr. ‏שָׁמַיִם‎), hebr. ‏גָּלְמִ֤י׀ ‎ - golem, oznaczające zarodek lub bezkształtną istotę (w Biblii Tysiąclecia nie przetłumaczone); czy gra przeciwieństwa światło-ciemność (hebr. ‏אוֹר חשֶׁךְ‎).

Wyrażenie hebr. ‏בְּדֶ֣רֶךְ עוֹלָֽם‎ (trb. ‏bə-ḏéreḵ ʿōlām‎) tłumaczone w tradycji chrześcijańskiej jako na drogę odwieczną (komentarz w Biblii Tysiąclecia porównuje je do nauki o dwóch drogach jak w Ps 1,6 lub do przymierza jak w Księdze Jeremiasza 6,16). Biblia Lutra tłumaczy je jako auf ewigem Wege (na drogę odwieczną), ale przekład Biblii Martina Bubera i Franza Rosenzweiga posługuje się określeniem auf dem Wege der Weltzeit, co zdaniem historyka Götza Aliego lepiej oddaje ducha oryginału, czyli czas, który wykracza poza życie jednego człowieka, czas między generacjami ludzkimi, a nie pozaziemską wieczność.

Użycie w liturgii chrześcijańskiej

W rzymskiej liturgii godzin zreformowanej po soborze watykańskim II Psalm 139 odmawiany jest w Nieszporach środy czwartego tygodnia. W nagłówku redaktorzy zasugerowali interpretację: „Bóg wszystko przenika”. Jako krótki komentarz kursywą zacytowany został List do Rzymian: „Kto poznał myśl Pana albo kto był Jego doradcą” (Rz 11,34). Brewiarz opuszcza w lekturze fragment złorzeczący, wersety 19–22, w których jest mowa o „pełni nienawiści” (hebr. ‏תַּכְלִ֣ית שִׂנְאָ֣ה שְׂנֵאתִ֑ים‎).

Konotacje w kulturze

Hans Christian Andersen zaczerpnął tytuł swojej baśni literackiej Na krańcu morza (duń. Ved det yderste Hav) z Psalmu 139. Pisarz zacytował też psalm w utworze.

Uwagi

  1. ↑ W Księdze Psalmów ta wskazówka znajduje się na początku 55 psalmów.

Przypisy

  1. ↑ Jan Kochanowski: Psałterz Dawidów. [dostęp 2026-05-24].
  2. ↑ Psalmus 139 (Nova Vulgata. Bibliorum Sacrorum Editio). Vatican Internet Sites. [dostęp 2026-05-24]. (łac.).
  3. 1 2 Gianfranco Ravasi: Księga czwarta (Ps 90–106) i piąta (Ps 107–150). W: Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego. Komentarz katolicki i ekumeniczny na XXI wiek. William R. Farmer, Waldemar Chrostowski (red.). Wyd. 2. Warszawa: Verbinum, 2001, s. 761–762. ISBN 83-7192-122-5.
  4. ↑ Wstęp do Księgi Psalmów. Gatunki nietypowe i formy mieszane. W: Biblia Jerozolimska. Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2006, s. 700. ISBN 83-7014-519-1.
  5. 1 2 3 4 Psalm 139(138). W: Biblia Jerozolimska. Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2006, s. 836–837. ISBN 83-7014-519-1.
  6. ↑ Carlos Julián Reyes Toso. Salmo 139. Parte I: estudio textual y análisis retórico. „Dios y el Hombre”. 6 (1), s. 1–20, 2022. Buenos Aires. DOI: 10.24215/26182858e090. ISSN 2618-2858. (hiszp.).
  7. ↑ Psalms. Chapter 139. bible.usccb.org. [dostęp 2026-05-24]. (ang.).
  8. ↑ K.L. Jones: Sensing the Unknowable: Sensing Revelation, Relationship, and Response in Psalm 139. jibs.hcommons.org. [dostęp 2026-05-24]. (ang.).
  9. 1 2 3 4 5 Augustyn Jankowski (tłum), Lech Stachowiak (tłum.): Psalm 139 (Biblia Tysiąclecia Online, Poznań 2003). biblia.deon.pl. [dostęp 2026-05-24].
  10. 1 2 Psalm 139. W: Pismo Święte Stary i Nowy Testament w przekładzie z języków oryginalnych. Poznań: Księgarnia Św. Wojciecha, 2004, s. 813–815. ISBN 83-7015-663-0.
  11. ↑ https://biblehub.com/hebrew/galmi_1564.htm
  12. ↑ Psalm 139:24 - Lutherbibel 1984, https://www.die-bibel.de/bibel/LU84/PSA.139.24
  13. ↑ https://www.obohu.cz/bible/index.php?styl=BRU&k=Z&kap=139&v=24#v24
  14. ↑ Das Böse im Guten, das Gute im Bösen. Predigt zum 139. Psalm in Darmstadt, 2018. W: Götz Aly: Unser Nationalsozialismus. Frankfurt am Main: S. Fischer, 2023, s. 31-35. ISBN 978-3-10-397196-5. (niem.).
  15. ↑ Liturgia godzin zakonów franciszkańskich w Polsce. T. 3, Okres zwykły tygodnie 1–11. Wrocław: Franciszkańskie Wydawnictwo św. Antoniego, 2014, s. 832–833. ISBN 978-83-63084-19-6.
  16. ↑ Bogusława Sochańska: Noty i przypisy. W: Hans Christian Andersen, Bogusława Sochańska (tłum.): Baśnie i opowieści. Tom II 1852–1862. Poznań: Media Rodzina, 2006, s. 467–468. ISBN 978-83-7278-194-9.

Linki zewnętrzne