Sobocisko

Do 1200 r. n.e.

Obszar obecnej wsi był zamieszkiwany już w okresie neolitu, a na terenie wsi odnalezione zostały naczynia ceramiczne charakterystyczne dla kultury ceramiki wstęgowej (ok. 4500 rok p.n.e.). Teren współczesnego Sobociska był zamieszkiwany w starożytności też przez ludność kultury łużyckiej i kultury halsztackiej w okresie halsztackim (wczesnej epoce żelaza). Z okresu kultury łużyckiej pochodzi odkryte we wsi cmentarzysko, zawierające groby zarówno mężczyzn, jak i kobiet wraz z bronią i narzędziami z brązu i żelaza, przyborami toaletowymi i ozdobami, a także naczyniami ceramicznymi. W III-II wieku p.n.e. obszar był zamieszkiwany przez Celtów, a w II-III wieku n.e. przez ludność kultury przeworskiej będącej pod wpływami rzymskimi. Na terenie wsi odnaleziono groby szkieletowe wojowników celtyckich okresu kultury lateńskiej ok. 200 roku p.n.e. z żelaznymi długimi mieczami, oszczepami, pasami i tarczami, a także ślady osadnictwa wczesnosłowiańskiego między VI a XI w..

We wczesnym średniowieczu Sobocisko było osadą targową, znajdującą się na szlaku handlowym z Ołomuńca w Morawach do Wrocławia przez Racibórz, Nysę, Grodków i Wiązów. Z 1037 r. pochodzi odnaleziony na terenie wsi skarb, składający się z 53 monet polskich, 62 czeskich, 142 niemieckich i 7 innych. Targi odbywały się prawdopodobnie w sobotę, na co wskazuje etymologia nazwy wsi.

Wieś o układzie owalnicy o prostokątnym nawsiu, wzmiankowana w 1145 roku, gdy stanowiła własność opactwa św. Wincentego na Ołbinie na terenie dzisiejszego Wrocławia. Opactwo weszło w posiadanie Sobociska w zamian za połowę Trzebnicy. W 1149 r. wieś jest wymieniana w dokumencie wystawionym przez księcia Bolesława IV Kędzierzawego, wymieniającej uposażenie opactwa św. Wincentego. Posiadanie Sobociska przez opactwo św. Wincentego zostało potwierdzone przez dokument wystawiony w Lateranie 8 kwietnia 1193 r. przez papieża Celestyna III.

Lata 1200-1400

W 1258 r. wieś (nazywana "Sobotzitz" lub "Soboczicz") uzyskała lokację na prawie niemieckim od opata opactwa św. Wincentego na Ołbinie za zgodą księcia wrocławskiego Henryka III Białego. W akcie lokacji wieś została obarczona obowiązkiem dostarczania księciu wrocławskiemu określonej liczby pszenicy i owsa od każdego łanu oraz organizacji sesji wysokiego sądu przewodzonego przez opata trzy razy w roku. Zasadźca wsi otrzymał co dziesiąty łan wolny jako sołectwo oraz jedną trzecią dochodów od sądów sprawowanych we wsi.

W 1303 r. we wsi jest wspomniany po raz pierwszy kościół, kiedy archidiakon Henryk z Legnicy, będący kanonikiem katedry we Wrocławiu zapisał kościołowi w Sobocisku połowę czterokonnego wozu obornika. W dokumencie z 8 czerwca 1346 r. we wsi jest wspomniana karczma, a 29 czerwca we wsi sprzedano łan wolny od wszelkich powinności. W październiku 1346 r. sprzedane zostało sołectwo we wsi. W 1349 r. we wsi jest wspomniane sołectwo o wielkości 5 wolnych łanów. W 1359 r. mieszczanin wrocławski Otto z Nysy sprzedał za 15 grzywien czynsz w wysokości 3 małdratów pszenicy z 17 łanów we wsiach Sobocisko ("Scobschicz") i Święta Katarzyna ("Slegelinne" lub "Katherina") mieszczance wrocławskiej w zamian za prawo do zastawu dóbr i odkupu za tę samą cenę oraz prawo alienacji (zbycia majątku).

W 1360 r. proboszcz parafii w Sobocisku Bogusław (Boguslaus) otrzymał od opactwa premonstratensów na Ołbinie pełnomocnictwo w sprawie ustalenia granic między klasztorem na Ołbinie a dobrami Czenka (Czenco), pana na Jelczu. 4 grudnia 1360 r. Bogusław odstąpił 2 grzywny rocznego czynszu (jedną z dóbr w Małujowicach koło Brzegu, a drugą z dóbr chłopa Hanka zwanego Kornerem z Kostomłotów koło Środy Śląskiej) na wyżywienie mnichów w zamian za odprawianie mszy w rocznicę jego śmierci.

Lata 1400-1900

W 1420 r. wieś była w posiadaniu opactwa św. Wincentego na Ołbinie, który posiadał wieś aż do sekularyzacji dóbr zakonnych w 1810 r., natomiast od połowy XVII w. do połowy XVIII w. majątek we wsi posiadał ród von Sebottendorf, będący właścicielami Kurowa i Wawrzęcic. W 1579 r. kościół we wsi był podwójnego wyznania: św. Maryi i św. Michała. W 1604 r. wieś miała powerzchnię 46 łanów, z czego 12 1/4 łana stanowiły wolne łany, a 3 (Widmut) należały do kościoła. Sobocisko było zamieszkiwane przez polskich katolików do ok. 1678 r. Kazania w kościele w Sobocisku wygłaszane były w XVII w. wyłącznie po polsku, choć w latach 1666-1667 chrzty były dwujęzyczne. Od około 1715 r. pojawiły się we wsi kazania i katecheza po polsku i niemiecku. W 1783 r. we wsi jest wspomniana parafialna szkoła katolicka, która w 1830 r. miała jednego nauczyciela.

Po zajęciu Śląska przez Prusy w okresie wojen śląskich w połowie XVIII w. nasilił się proces germanizacji, a w lutym 1814 r. proboszcz Jakub Sedlaczek w obronie kontynuacji nauczania języka polskiego w szkole w Sobocisku zwrócił się do wikariatu generalnego we Wrocławiu z prośbą o zatrudnienie w szkole nauczyciela znającego język polski, rozpoczynając tym samym spór między wikariatem generalnym we Wrocławiu a władzami pruskimi, który zgadzały się na zatrudnienie nauczyciela wyłącznie niemieckojęzycznego, trwający do stycznia 1815 r. W 1825 r. w katolickich kościołach w Sobocisku i w pobliskim Wierzbnie odbywały się polskojęzyczne msze.

W 1827 r. Sobocisko należało wraz z Wierzbnem, Piskorzowem, Domaniowem, Brzezimierzem, Gajem Oławskim, Siedlcami, Laskowicami Oławskimi i Minkowicami Oławskimi do grupy wsi z obecnością polskojęzycznych nabożeństw. W 1843 r. we wsi istniała polskojęzyczna społeczność, a wieś należała wraz z Siedlcami, Piskorzowem, Starym Otokiem, Jelczem, Piekarami, Laskowicami Oławskimi, Chwałowicami, Dębiną, Dziupliną, Minkowicami Oławskimi, Ratowicami, Kopaliną, Wójcicami i Bystrzycą do grupy wsi z obecnością języka polskiego w powiecie oławskim. W 1845 r. polskojęzyczne msze odprawiane były w kościele w Sobocisku co trzecią niedzielę. W 1867 r. Sobocisko należało wraz z Jelczem, Dębiną, Laskowicami Oławskimi, Nowym Dworem, Wójcicami, Minkowicami Oławskimi, Bystrzycą, Siedlcami, Wierzbnem i Brzezimierzem do ostatnich wsi w powiecie oławskim z obecnością polskojęzycznej społeczności. Język polski we wsi zanikł do końca XIX w..

4 sierpnia 1839 r. we wsi urodził się ksiądz Teodor Christoph (zm. 10 lutego 1893 r. w Miasteczku Śląskim), proboszcz rzymskokatolickiej parafii w Miasteczku Śląskim w latach 1871-1893. W 1889 r. we wsi znajdowało się 118 domów. W 1894 r. majątki we wsi posiadała spółka handlowa "J. Jac. vom Rath u. Comp." z Kobierzyc (Koberwitz).

Lata 1900-1945

Na terenie Sobociska od końca XIX w. prowadzone były badania archeologiczne. Pod koniec XIX w. w wiejskiej żwirowni mieszkańcy Sobociska odnaleźli cmentarzysko z grobami szkieletowymi. W 1891 r. odnaleziono dwa żelazne groty i brązowy pierścień. W 1898 r. znaleziono grób szkieletowy z zniszczonymi przedmiotami z żelaza. W 1909 r. odnaleziono dwa żelazne groty i fragment żelaznego miecza. W 1913 r. odnaleziono dwa groby szkieletowe bez wyposażenia. W 1928 r. podjęto na nowo badania archeologiczne i w 1930 r. odnaleziono grób ciałopalny z okresu kultury łużyckiej. W czasie II wojny światowej w 1940 r. we wsi podejmowano badania pod kierunkiem W. Hoffmanna, a w tym samym roku odnaleziono 10 grobów szkieletowych, w tym 5 grobów wojowników z bronią. W 1941 r. odnaleziono dwa kolejne groby. Obok celtyckich grobów szkieletowych w czasie badań archeologicznych W. Hoffmanna odnalezione zostały groby ciałopalne okresu kultury łużyckiej i wczesnośredniowieczne groby szkieletowe.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Sobocisku znajdował się pomnik upamiętniający 39 mieszkańców wsi, którzy zginęli w czasie I wojny światowej. Pomnik ten został zniszczony w 1956 r. przez polskich mieszkańców wsi z nakazu władzy komunistycznej, a pozostałości pomnika zostały odkryte na początku XXI w.. W 1927 r. szkoła katolicka otrzymała nowy budynek, a dotychczasowy budynek stał się pawilonem handlowym. W latach 30 i 40. XX w. we wsi znajdował się urząd gminy, urząd stanu cywilnego, szkoła, posterunek policji, przychodnia z izbą porodową, placówka pocztowa oraz zakład lekarski i dentystyczny. W 1937 r. majątki we wsi posiadała firma "vom Rath, Schoeller und Skene", która posiadała też majątki w Wierzbnie i Teodorowie.

W czasie II wojny światowej w gospodarstwach rolnych w Sobocisku pracowali Francuzi i Belgowie, a w przędzalni lnu pracowali jeńcy brytyjscy. W pawilonie handlowym w budynku dawnej szkoły mieszkali jeńcy belgijscy, francuscy i brytyjscy, a w budynku starej świetlicy przekształconym w obóz pracy przebywali najpierw Polacy, a potem robotnicy rosyjscy. 12 października 1944 r. niedaleko Sobociska w czasie lotu treningowego rozbił się nocny myśliwiec Messerschmitt Bf 110 należący do węgierskiego 5/1 Dywizjonu Myśliwców Nocnych (węg. 5/1 Kisérleti éjszakai Vadászszázad) stacjonującego na lotnisku w Stanowicach, a w jego wyniku zginęli piloci plut. Frigyes Barák i szer. József Nagy.

Historia najnowsza

20 stycznia 1945 r. dotychczasowi niemieccy mieszkańcy wsi zostali ewakuowani, a poprzez Wierzbno, Jordanów Śląski, Sobótkę i Świdnicę dotarli do Wałbrzycha, gdzie zostali następnie rozlokowani w dwóch wsiach w okolicy Wałbrzycha. Po 8 maja 1945 r. niemieccy mieszkańcy wrócili do Sobociska. Wieś przechodziła dwa razy z rąk do rąk, pierwotnie została zajęta przez oddziały Armii Czerwonej nacierające od strony Siedlca 29 stycznia 1945 r.. Około 31 stycznia 1945 r. Sobocisko zostało odbite przez oddziały niemieckie, składające się m.in. z 269 Dywizji Piechoty i batalionu uzbrojonego w czołgi PzKpfw IV. W czasie walk między Waffen-SS a Armią Czerwoną wieś została w znacznej części zniszczona, a żołnierze SS wysadzili w powietrzne wieżę kościoła w Sobocisku. Wieś została ponownie zajęta 11 lutego 1945 r. przez radziecki 34 Gwardyjski Korpus Strzelecki nacierający z kierunku Zabardowic.

W drugiej połowie 1945 r. we wsi osiedlili się polscy osadnicy, pochodzący z terenów przedwojennych województw stanisławowskiego (zwłaszcza z Obertyna, skąd pochodziła większość przyszłych polskich mieszkańców Sobociska, a także z Żukowa, Żywaczowa i Wakarówki) i wołyńskiego. ale też z okolic Rzeszowa, Częstochowy i Piotrkowa Trybunalskiego. Wśród polskich osadników znajdowali się też zdemobilizowani żołnierze Ludowego Wojska Polskiego. W Sobocisku osiedlili się też Ukraińcy z Kresów Wschodnich, którzy szybko ulegli procesowi asymilacji z ludnością polską. We wsi funkcjonowała filia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Oławie. W grudniu 1945 r. została otwarta szkoła podstawowa we wsi. W 1946 r. dotychczasowi niemieccy mieszkańcy wsi zostali wysiedleni za Nysę Łużycką.

Badania archeologiczne, rozpoczęte w okresie niemieckim od końca XIX w., były kontynuowane w latach 1952 i 1955 przez Katedrę Archeologii Polskiej i Katedrę Antropologii Uniwersytetu Wrocławskiego pod kierunkiem prof. Hołubowicza. W 1952 r. odkryto 7 celtyckich grobów szkieletowych, a w 1955 r. 6 grobów tego typu. W żwirowni znaleziono groby ciałopalne i artefakty (skorupy naczyń) z okresu kultury łużyckiej. W latach 1965-1966 badania archeologiczne w Sobocisku podejmowane były pod kierunkiem dr Barbary Czerskiej, a w czasie badań odkryto trzy groby ciałopalne z okresu kultury przeworskiej (dwa groby jamowe i jeden popielnicowy). W grobach jamowych odnaleziono fragmenty glinianych naczyń i spalone kości ludzkie, a w grobie popielnicowym popielnicę z przepalonymi kościami ludzkimi, fragmentem czarki, okuciem żelaznym.

W latach 1959-1961 został odbudowany zniszczony w czasie II wojny światowej kościół we wsi. Do czasu jego odbudowy msze we wsi odbywały się w kaplicy urządzonej w dawnej przyparafialnej stajni. Na początku XXI w., w 2002 r., na terenie wsi znajdowała się szkoła podstawowa z trzema boiskami i placem zabaw, świetlica wiejska oraz remiza Ochotniczej Straży Pożarnej w Sobocisku. We wsi funkcjonował klub piłki nożnej Czarni Sobocisko, która w sezonie 2002/03 uczestniczyła w meczach w klasie B. Około 2003 r. we wsi wybudowana została sieć wodociągowa. Do 2009 r. we wsi funkcjonowała szkoła podstawowa, do której w roku szkolnym 2008/09 uczęszczało 42 uczniów. Obwód szkoły podstawowej obejmował oprócz Sobociska także wsie Zabardowice, Miłonów, Marszowice i Gaj Oławski. W 2009 r. placówka ta została zlikwidowana z powodu małej liczby uczniów, a dotychczasowi uczniowie zostali przeniesieni do szkoły podstawowej w Marcinkowicach. Dotychczasowy budynek szkoły podstawowej został następnie zaadaptowany na przedszkole, otwarte 10 maja 2010 r.. W latach 2011-2012 świetlica wiejska w Sobocisku została wyremontowana. W 2015 r. wybudowana została we wsi kanalizacja. W latach 2020-2021 wyremontowana została remiza strażacka we wsi. W latach 2022-2023 budowana była stacja uzdatniania wody we wsi.

Nazewnictwo

W ciągu swojego istnienia Sobocisko nosiło następujące nazwy:

• 1149 r.: Sobocisse
• 1193 r.: Sobotiste lub Sobotisce
• 1258 r.: Soboczicz lub Sobotzitz
• 1303 r.: Sobcytz
• 1335 r.: Sobecicz
• 1358, 1360 i 1394 r.: Czobczicz
• 1359 r.: Scobschicz
• 1360 r.: Czobotyicz
• 1395 r.: Czoboczicz
• 1420 r.: Czobeczitcz
• 1689 r.: Sebocisko
• 1715 r.: Zatwitz
• 1783 r.: Zottwitz
• w 1830 r.: także Sobocisko (nazwa polska wspomniana także w tomie X „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego” wydanego w 1889 r.)
• do 1945 r.: Zottwitz (niemiecka nazwa wsi)
• od 1945 r.: Sobocisko (nazwa nadana po ustanowieniu administracji polskiej na Dolnym Śląsku)

„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” w tomie X wydanym w Warszawie w 1889 r. wymienia oprócz polskiej nazwy wsi „Sobocisko” i niemieckiej nazwy "Zottwitz" także starą polską nazwę „Sobocice”.

Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku, wydanym we Wrocławiu w 1888 r., zaliczał niemiecką nazwę wsi "Zottwitz" do grupy nazw wsi wywodzących się od nazw zwierząt, zaś samą nazwę wywodził "von sobol = Zobel". Adamy podawał starosłowiańską nazwę wsi „Sobocisce” oraz znaczenie tej nazwy w języku niemieckim jako "Zobel-Marderplatz". Zbigniew Jakubowicz oraz Stanisław Borkowski z kolei wywodzili nazwę wsi „Sobocisko” od soboty, czyli dnia, w którym według Jakubowicza i Borkowskiego we wczesnym średniowieczu odbywały się targi we wsi.

Gospodarka

Sobocisko we wczesnym średniowieczu znajdowało się na szlaku handlowym biegnącej między Ołomuńcem a Wrocławiem i była osadą targową. We wsi w XIV w. znajdowała się karczma.

W 1819 r. we wsi znajdowała się karczma i kuźnia. W połowie XIX w. we wsi znajdowały się oprócz karczmy też 8 sklepów, 4 przędzalnie lnu i 19 zakładów rzemieślniczych. W 1845 r. we wsi odnotowano hodowlę 608 owiec merynosów i 228 sztuk bydła, uprawę lnu i działalność pszczelarską. W 1885 r. powierzchnia katastralna wsi wynosiła 846 ha, z czego pola uprawne stanowiły 795 ha, a łąki 5 ha. Dochód netto z podatku gruntowego wynosił 25,85 marek niemieckich za hektar pola i 21,15 marek za hektar łąki. W 1895 r. we wsi znajdowała się cukrownia. W 1931 r. powierzchnia katastralna wsi wynosiła 1010,8 ha, a dochód netto z podatku gruntowego wynosił 25,93 reichsmarek za hektar.

W 1939 r. podstawowym zajęciem mieszkańców Sobociska było rolnictwo. 48 gospodarstw rolnych we wsi miało powierzchnię powyżej 7,5 ha, a 6 poniżej 7,5 ha. Uprawiano głównie len, ziemniaki i zboża. W jednym z majątków we wsi znajdowała się fabryka lnu. Przed 1945 r. we wsi znajdował się pawilon spożywczy będący do 1927 r. szkołą, sześć sklepów (cztery spożywczo-kolonialne, jeden z artykułami gospodarstwa domowego i żelaznymi oraz jeden odzieżowy), trzy restauracje z salami tanecznymi, dwie masarnie, dwie piekarnie, stacja benzynowa, waga rolnicza do ważenia zboża. We wsi znajdowało się dwóch stelmachów (kołodziejów), dwie kuźnie, dwa zakłady krawieckie orazy zakłady stolarski, fryzjerski, szewski, siodlarski i bednarski, a także malarz pokojowy. We wsi działały również trzy gospody. Najbliższa wsi stacja kolejowa znajdowała się w Lizawicach (Leisewitz).

Po II wojnie światowej polscy osadnicy w Sobocisku zajmowali się głównie rolnictwem, przeważnie uprawą zboża, buraków cukrowych, lnu i rzepaku, a dotychczasowi niemieccy mieszkańcy wsi pracowali w zarządzanych przez Armię Czerwoną folwarkach w Sobocisku i Zabardowicach. We wsi hodowano trzodę chlewną, bydło, drób i konie. Z czasem mieszkańcy Sobociska pracowali też w zakładach przemysłowych m.in. w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego, hucie „Marta”, papierni i fabryce kleju w Oławie, fabryce mebli na ul. Krakowskiej we Wrocławiu i w hucie „Czechnica” w Siechnicach. Od lat 70. XX w. do ok. 2004 r. zbiorniki wodne znajdujące się na terenie dawnej piaskowni we wsi pełniły rolę stawów rybnych.

We wsi w 2002 r. znajdowały się dwa sklepy spożywcze. W 2014 r. we wsi znajdowało się kilka dużych gospodarstw rolnych.