T-70

T-70 (T-70M)
Ilustracja
T-70 w muzeum w Togliatti
Dane podstawowe
Państwo

 ZSRR

Producent

GAZ w Gorkim, Fabryka Nr 37 w Swierdłowsku, Fabryka Nr 38 w Kirowie

Typ pojazdu

czołg lekki

Trakcja

gąsienicowa

Załoga

2

Historia
Prototypy

1942

Produkcja

1942–1943

Wycofanie

1949

Egzemplarze

8226

Dane techniczne
Silnik

2 sprzężone, chłodzone cieczą silniki gaźnikowe, 4-suwowe, 6-cylindrowe, rzędowe GAZ-202 o mocy 70 KM przy 3400 obr./min każdy

Transmisja

mechaniczna

Poj. zb. paliwa

440 l

Pancerz

spawany z płyt walcowanych, 10–45 mm

Długość

4,29 (4,285) m

Szerokość

2,305 (2,42) m

Wysokość

2,055 (2,035) m

Prześwit

0,30 m

Masa

9,2 (9,8) t

Moc jedn.

15,2 (14,3) KM/tonę

Nacisk jedn.

0,67 (0,73) kg/cm²

Osiągi
Prędkość

42 (40) km/h (droga)
25 km/h (teren)

Zasięg pojazdu

350 (300) km (po drodze)
235 (220) km (w terenie)

Pokonywanie przeszkód
Brody (głęb.)

0,90 m

Rowy (szer.)

1,8 m

Ściany (wys.)

0,60 m

Kąt podjazdu

35 (30)°

Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 x armata czołgowa 20K wz. 1938 kal. 45 mm (70-90 nab.)
1 x km DT kal. 7,62 mm (945-1000 nab.)
Wyposażenie
radiostacja 9R lub 12-RT (tylko wozy dowodzenia)
Użytkownicy
ZSRR, Polska, Czechosłowacja
Rzuty
Rzuty
Multimedia w Wikimedia Commons

T-70 – czołg lekki produkcji radzieckiej z okresu II wojny światowej produkowany w latach 1942–1943, trzeci wśród czołgów radzieckich biorących udział w wojnie pod względem liczby wyprodukowanych egzemplarzy po T-34 i T-26. Na jego zmodyfikowanym podwoziu skonstruowano działo samobieżne SU-76 i najliczniej produkowaną jego wersję rozwojową SU-76M.

Historia

Główny konstruktor Nikołaj Astrow w momencie wdrażania produkcji seryjnej T-60 rozpoczął prace nad jego modernizacją. Astrow postanowił przede wszystkim zmienić zespół napędowy, aby możliwe było wzmocnienie opancerzenia i uzbrojenia nowego czołgu. Pod koniec listopada 1941 powstał prototyp zespołu silnikowego GAZ-203, który tworzyły dwa połączone rzędowo silniki (jeden za drugim). Takie ułożenie silników wymusiło wydłużenie kadłuba i wzrost masy oraz spowodowało przeciążenie silnika. Dlatego też dodano po jednym kole jezdnym z każdej strony oraz pogrubiono drążki skrętne. Montaż prototypu czołgu oznaczonego fabrycznie GAZ-70 rozpoczęto w grudniu 1941 przebiegał bardzo wolno. Pierwszy prototyp ukończono 14 lutego 1942, a 6 dni później czołg przeszedł pierwsze próby. Pojazd wykazywał wiele problemów: niewygodną obsługę uzbrojenia, niedostateczną zdolność pokonywania śniegu oraz nieznaczne tylko wzmocnienie pancerza w stosunku do T-60. Dodatkowo nowy czołg miał być znacznie droższy od poprzednika. Astrow zobowiązał się do wprowadzenia zmian i usunięcia zgłaszanych problemów. 6 marca 1942 Stalin podpisał dekret, na mocy którego czołg pod oznaczeniem T-70 został przyjęty do uzbrojenia RKKA – Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej (Рабоче-Крестьянская Красная Армия).

Przed rozpoczęciem produkcji seryjnej wprowadzono zmiany w konstrukcji czołgu. Zastąpiono odlewaną wieżę konstrukcji Diedkowa wieżą wielokątną, spawaną z płyt walcowanych, a krawędzie spawów wzmocniono stalowymi kątownikami.

Produkcja

Seryjną produkcję czołgu rozpoczęto w marcu 1942 w Zakładach GAZ w Gorkim, a następnie planowano rozpoczęcie produkcji w Fabryce Nr 37 w Swierdłowsku i Fabryce Nr 38 w Kirowie. Pierwsze wozy opuściły fabrykę GAZ i Nr 38 w kwietniu 1942. W Fabryce Nr 37 zmontowano ogółem jedynie 10 czołgów. W momencie wdrażania produkcji T-70 zakłady zostały przeniesione z Moskwy do Swierdłowska, gdzie kontynuowały produkcję T-60, a następnie zostały przekształcone w Zakłady Nr 50 i nie zajmowały się produkcją czołgów. Zakłady Nr 38 prowadziły produkcję do grudnia 1942, kiedy zostały przestawione na produkcję działa samobieżnego SU-76. W zakładach tych wyprodukowano 1378 czołgów. Produkcję czołgu zakończono w Zakładach GAZ w październiku 1943. Ostatnie pojazdy przekazano do odbioru na początku grudnia 1943. Łącznie wyprodukowano około 8200 czołgów T-70 i T-70M (8226, 8231). Z ogólnej liczby wyprodukowanych czołgów około 5000 (60%) stanowiły pojazdy wersji T-70M, a 6843 czołgi wyprodukowały zakłady GAZ, co stanowiło prawie 85% produkcji.

Wersje

Od początku prowadzono produkcję czołgu w dwóch wariantach – czołg dowódczy wyposażony w radiostację ze zmniejszonym zapasem amunicji do armaty – 70 szt. oraz czołg liniowy pozbawiony radiostacji.

Wersje seryjne

  • T-70 – pierwszy model produkcyjny o masie 9,2 t.
  • T-70M – W październiku 1942 rozpoczęto produkcję zmodyfikowanej wersji czołgu T-70. Przede wszystkim wzmocniono układ jezdny pojazdu. Wprowadzono szersze gąsienice i koła jezdne, zwiększono średnicę kół napinających, wzmocniono koła podtrzymujące, wałki skrętne i przekładnie boczne. Poprawiono przyrządy obserwacyjne montując zamiast szczeliny obserwacyjnej mechanika-kierowcy obrotowy peryskop obserwacyjny. Podobny przyrząd zamontowano we włazie wieży dla dowódcy czołgu.

Pojazdy doświadczalne

Pojazdy na podwoziu czołgu T-70

Podwozie czołgu oraz zespół napędowy T-70 po różnych modyfikacjach wykorzystano do budowy prototypowych i seryjnych dział samobieżnych:

Inne pojazdy na podwoziu T-70:

Opis konstrukcji

Przedział kierowania znajdował się z lewej strony do kierunku jazdy, za nim przedział bojowy. Po prawej stronie z przodu znajdował się przedział transmisyjny, a za nim wzdłuż prawej ściany przedział silnikowy. Z tyłu pojazdu po lewej stronie umieszczono dwa zbiorniki paliwa o pojemności 440 dm³, a z prawej strony wentylator i chłodnicę cieczy.

Opancerzenie tworzyły walcowane płyty pancerne łączone za pomocą spawania i montowane na szkielecie z kątowników stalowych. Od listopada 1942 płyty były hartowane i powierzchniowo utwardzane, co zwiększyło odporność kadłuba. Grubość górnego pancerza czołowego wynosiła 35 mm, a dolnego 45 mm. Boczny i tylny pancerz miał grubość 15–25 mm, a górny pancerz i dno – 10 mm. Wieżę wykonano ze spawanych płyt pancernych o grubości 35 mm wzmocnionych stalowymi kątownikami na krawędziach. Jarzmo armaty było spawane lub odlewane. Na górze wieży umieszczono pojedynczy właz dowódcy z peryskopem obrotowym.

W podwoziu zastosowano zawieszenie na wałkach skrętnych, które tworzyło 5 par kół nośnych i 3 pary kół podtrzymujące gąsienice. Koła napędowe z przodu, a napinające z tyłu. Część pierwszych pojazdów z Fabryki Nr 38 miała koła odlewane, późniejsze koła tłoczone podobnie, jak w zakładach GAZ.

Czołg był napędzany zespołem silnikowym GAZ-203, który składał się z dwóch sprzężonych 4-suwowych, 6-cylindrowych o pojemności 3480 cm³, gaźnikowych silników typu GAZ-202 chłodzonych cieczą. Przedni silnik nosił oznaczenie GAZ-70-6004, a tylny GAZ-70-6005 o łącznej mocy 140 KM przy 3400 obr./min. Główne sprzęgło i skrzynia przekładniowa pochodziły z samochodu ZiS-5 posiadającej 4 przełożenia do przodu i jedno do tyłu.

Załoga czołgu składała się z 2 osób. Z przodu, po lewej stronie miejsce zajmował mechanik-kierowca, który dysponował włazem umieszczonym w czołowej płycie kadłuba. Początkowo właz był wyposażony jedynie w szczelinę obserwacyjną zabezpieczoną wkładką ze szkła pancernego. Później na górze włazu montowano peryskop obrotowy. Pod siedzeniem kierowcy umieszczono w dnie kadłuba właz awaryjny. Drugim członkiem załogi był dowódca, który zajmował miejsce w wieży i zajmował się obsługą uzbrojenia oraz radiostacji. Dowódca dysponował teleskopowym celownikiem TOP lub TMFP oraz rezerwowym celownikiem mechanicznym.

Całe uzbrojenie było umieszczone w wieży czołgu. Składało się z armaty czołgowej wzór 1932/1938 20K kalibru 45 mm o długości lufy 46 kalibrów. Działo było lekko przesunięte w prawo względem osi wzdłużnej pojazdu. Armata przemieszczała się w pionie -6° +20°. Zapas amunicji – 70 szt. dla czołgów z radiostacją i 90 szt. dla czołgów bez radiostacji, z czego 20 szt. znajdowało się w magazynkach. Szybkostrzelność wynosiła 7-12 strzałów na minutę. Do armaty stosowano pociski przeciwpancerne o masie 1,42 kg i prędkości początkowej pocisku 760 m/s oraz odłamkowe o masie 2,13 kg i prędkości 355 m/s. Z armatą sprzężony był karabin maszynowy DT kalibru 7,62 mm zamontowany w jarzmie kulistym, który mógł się przemieszczać w pionie -6° +20°. Zapas amunicji wynosił 945 (15 magazynków) lub 1000 nabojów. We wnętrzu czołgu był przewożony jeden pistolet maszynowy PPSz z zapasem amunicji 213 nabojów oraz 10 granatów obronnych F-1.

Czołgi dowódcze wyposażono w radiostację krótkofalową 9-R lub 12RT umieszczoną w wieży. Do komunikacji wewnętrznej służyło urządzenie TPU-2.

Służba

ZSRR

  • Organizacja

Czołgi T-70 znalazły się na uzbrojeniu samodzielnych brygad pancernych liczących 32 czołgi T-34 i 21 T-70 oraz samodzielnych pułków czołgów liczących 39 pojazdów. W pułku była jedna kompania licząca początkowo 16, a następnie 7-10 czołgów T-70. W batalionach rozpoznawczych 10 czołgów T-70 było etatowym wyposażeniem kompanii czołgów lekkich. Pojazdy były również na uzbrojeniu brygad lekkiej artylerii samobieżnej liczących 60 dział SU-76 i 5 czołgów T-70.

  • Zastosowanie bojowe

W pierwszym półroczu 1942 sformowano 157 i 162 Brygadę Pancerną. Były to pierwsze jednostki na uzbrojeniu, których znalazły się czołgi T-70. Chrzest bojowy czołgów nastąpił latem 1942 w czasie walk obronnych Frontu Południowo-Zachodniego. Pierwsze doświadczenia bojowe wykazały nieprzydatność czołgów lekkich w roli czołgów wspierających piechotę. T-70 miał też problemy w związku ze słabym uzbrojeniem w walce z niemieckimi czołgami. Podobnie jak T-60, okazały się niezbyt odpowiednie do wykonywania stawianych im zadań bojowych. Pancerz i uzbrojenie, mimo iż silniejsze były niewystarczające. Dowódca nie był w stanie w pełni wywiązywać się ze swoich obowiązków. Trudno mu było jednocześnie dowodzić czołgiem, utrzymywać łączność i strzelać z działa, a niejednokrotnie również dowodzić pododdziałem czołgów. Generał Michaił Katukow na prośbę Stalina o ocenę czołgów T-70 odpowiedział:

T-70 ma w porównaniu z T-60 lepsze opancerzenie, ma działko kalibru 45 mm i dwa silniki samochodowe. Rozpoczęły się dostawy, lecz nowy czołg niczym się nie wykazał. Tylko kłopoty z nimi towarzyszu Stalin.

Szczytem bojowej kariery T-70 była bitwa na łuku kurskim. Wieczorem 4 lipca 1943 jednostki pancerne Frontu Centralnego liczyły 1487 czołgów, z czego 314 to T-70. Dodatkowo w odwodach frontu było 166 czołgów, z czego 55 T-70. Razem 369 czołgów, które stanowiły około 22% całego sprzętu pancernego frontu. W czasie bitwy pod Prochorowką według stanu z 11 lipca 1943 5 Armia Pancerna liczyła 985 czołgów i dział samobieżnych. Wśród tych pojazdów 314 to T-70, co stanowiło 32% sprzętu pancernego armii. Straty czołgów w czasie działań na łuku kurskim były procentowo niższe niż T-34. Miało to związek z taktyką, według której T-70 nacierały najczęściej w drugim rzucie. Czołgi miały też niewielkie rozmiary, co utrudniało bezpośrednie trafienie. Po doświadczeniach w czasie walk na łuku kurskim generał Rotmistrow napisał do Żukowa:

Czołgów T-70 nie wolno kierować do walk pancernych, ponieważ są łatwo niszczone ogniem niemieckich czołgów.

W listopadzie 1943 wprowadzono nowe etaty brygad pancernych mających na uzbrojeniu wyłącznie czołgi T-34. W miarę przechodzenia na te etaty zmniejszała się liczba T-70 w jednostkach pancernych. Od kwietnia 1944 zaczęto w pułkach pancernych likwidować kompanie czołgów uzbrojone w T-70. Pozostałe wozy wykorzystywano w dalszym ciągu w batalionach rozpoznawczych i brygadach lekkiej artylerii samobieżnej. Pojazdy przeznaczono do ochrony sztabów, dla oficerów łącznikowych oraz jako wozy dowódcze i szkolne. Niektóre czołgi przetrwały w jednostkach liniowych do końca wojny.

Czechosłowacja

Czołgi T-70M znajdowały się w latach 1943–1947 na uzbrojeniu wojsk czechosłowackich walczących u boku RKKA. W czerwcu 1943 przybyło pierwszych 5 czołgów T-70M dla powstającego batalionu pancernego. 4 października 1943 przyjęto na stan kolejnych 6 pojazdów, a jeden uszkodzony używany do szkolenia zwrócono. 10 czołgów zgrupowano w kompanii czołgów lekkich dowodzonej przez ppor. Richarda Tesarika. 9 listopada 1943 jednostka czechosłowacka licząca 7 czołgów, gdyż trzy uległy wcześniej usterkom wzięła udział w walkach o Czerniachów wspierając 51 Dywizję Strzelców. W wyniku tych walk straciła 4 czołgi. Następnie czechosłowackie czołgi brały udział w ataku na wieś Ruda (stracono jeden pojazd) i ataku na Białą Cerkiew. W tym czasie oddano jeden czołg do jednostki radzieckiej. W pierwszej połowie 1944 batalion przeformowano w pułk, a następnie w 1 Czechosłowacką Samodzielną Brygadę Pancerną (1 československá samostatná tanková brigáda). W 3 batalionie zgrupowano 3 czołgi T-70 (jeden wkrótce spisano ze stanu ze względu na zużycie), które uzupełniono we wrześniu 1944 trzema kolejnymi. W październiku w walkach o zdobycie Zyndranowej wzięło udział 5 czołgów T-70. Po zakończeniu operacji dukielskiej w brygadzie pozostały 3 czołgi. W styczniu 1945 dwa pojazdy oddano do składnic sprzętu uszkodzonego. W brygadzie pozostał 1 T-70, który znajdował się w sztabie. W latach 1946–1947 zdekompletowany czołg pozostawał na terenie szkoły w Vyskowie, a następnie został oddany na złom. Razem wojska czechosłowackie użytkowały co najmniej 14 czołgów T-70.

Polska

T-70M w Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu

Czołgi T-70M znajdowały się w latach 1943–1949 na uzbrojeniu Ludowego Wojska Polskiego. Pierwsze pojazdy przybyły 8 lipca 1943 z Fabryki GAZ w Gorkim. Było to 7 pojazdów, które utworzyły 4 kompanię w 1 pułku czołgów. Pojazdy te wzięły udział w bitwie pod Lenino. 5 października 1943 przybyło kolejnych 8 czołgów, które utworzyły 4 kompanię w 2 pułku czołgów. Czołgi T-70 będąc na uzbrojeniu 1 Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte były wykorzystywane w czasie bitwy pod Studziankami. Służyły przede wszystkim do zadań łącznikowych, ochrony sztabu i dowozu amunicji oraz zaopatrzenia dla czołgów T-34. We wrześniu 1944, kiedy brygada przechodziła reorganizację prawie wszystkie czołgi wycofano ze składu brygady. Czołgi przekazano do 3 szkolnego pułku czołgów – 10 pojazdów i do Oficerskiej Szkoły Broni Pancernej – 3 czołgi. 1 pojazd trafił do 27 pułku artylerii samobieżnej. 1 czołg będący w momencie reorganizacji w naprawie pozostał w składzie brygady do marca 1945. 7 grudnia 1943 10 czołgów dostarczono do 1 batalionu rozpoznawczego 1 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych, a następnie 1 Armii WP. W składzie batalionu brały udział w walkach m.in. o Wał Pomorski. W momencie zakończenia wojny w batalionie zostały tylko 2 czołgi. Najliczniej czołgi T-70 były reprezentowane w jednostkach szkolnych. 3 szkolny pułk czołgów użytkował 20 czołgów, a Oficerska Szkoła Broni Pancernej 21 T-70. Razem w latach 1943–1945 LWP otrzymało 53 czołgi. 16 lipca 1945 pozostawało na stanie 41 pojazdów. Jesienią 1945 wszystkie sprawne czołgi zgrupowano w 1 batalionie rozpoznawczym i w 2 batalionie motocyklowym. W latach 1946–1947 czołgi użyto bojowo w walkach z operującymi na terenie południowo-wschodniej Polski oddziałami UPA. W maju 1949 czołgi będące w składnicach sprzętu przekazano na złom. Części i zespoły z wycofywanych pojazdów wykorzystywano do napraw dział samobieżnych SU-76M. W połowie lat 50. XX wieku, podwozia oraz ich części (m.in. koła napinające oraz gąsienice) zostały wykorzystane do zmontowania holowanych mostów szturmowych na gąsienicach MH-12.

III Rzesza

Zdobyczne pojazdy oznaczone PzKpfw T-70(r) były użytkowane w liczbie 40–50 sztuk przez oddziały niemieckie, najczęściej piechoty i policji. W dywizjonach artylerii lekkiej po usunięciu wieży pełniły rolę ciągników do holowania armat.

Zachowane pojazdy

Do dziś zachowało się nie mniej niż 27 czołgów T-70 i T-70M.

Czołg T-70M w Parku Zwycięstwa na Pokłonnej Górze
T-70 jako czołg-pomnik w Melitopolu na Ukrainie
T-70 w Muzeum Czołgów w Parola w Finlandii

Jeden czołg w Muzeum Czołgów w Kubince, kolejny w Parku Zwycięstwa na Pokłonnej Górze w Moskwie oraz w muzeach we Wsiewołożosku w obwodzie leningradzkim, Orle, Togliatti, Saratowie i w mieście Wierchniaja Pyszma w obwodzie swierdłowskim. Jeden czołg znajduje się w Pskowie. Został on zmontowany z pięciu różnych pojazdów. Pięć czołgów ustawiono jako czołgi-pomniki w następujących miejscowościach:

Jeden pojazd w Muzeum Historii Ukrainy w II Wojnie Światowej w Kijowie, a drugi na terenie dioramy „Bitwa o Dniepr” w Dnieprze. Pozostałe zachowane egzemplarze to czołgi-pomniki w miejscowościach:

Czołg-pomnik w miejscowości Jeziaryszcza w rejonie horodeckim.

Pojazd pozbawiony armaty w Muzeum Czołgów w Parola (Panssarimuseo).

Egzemplarz, który początkowo stał jako czołg-pomnik w Baligrodzie. W 1975 został przeniesiony do Poznania, gdzie obecnie jest eksponatem w Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu – oddziale Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. W jego miejscu jako pomnik w Baligrodzie ustawiono T-34/85

Pojazd jako eksponat w szkole wojsk pancernych w Chirchiq.

Uwagi

  1. ↑ Dane taktyczno-techniczne za Maksym Kołomyjec, Michaił Swirin, T-70, Tank Power vol.XXXIX, Militaria 264, Wydawnictwo Militaria, Warszawa, 2007, s. 79, ISBN 978-83-7219-264-6. Dane podawane w innych publikacjach nieznacznie się różnią.
  2. ↑ 8231, Kołomyjec 2007, s. 53.
  3. ↑ Późniejsze oznaczenie to M-80.
  4. ↑ Według Magnuskiego 20 Km.
  5. ↑ Etat nr 10/500 i 10/506.
  6. ↑ Np. na 381 czołgów 2 Frontu Ukraińskiego w dniu 10 maja 1945 wciąż w służbie było 9 czołgów T-70.
  7. ↑ W praktyce najczęściej używano oznaczenia T-70.
  8. ↑ W tym 10 czołgów otrzymanych od 1 Brygady Pancernej.
  9. ↑ W tym 3 czołgi otrzymane od 1 Brygady Pancernej.
  10. ↑ Piotrowski i Kajetanowicz podają liczbę 50 czołgów wycofanych z uzbrojenia.
  11. ↑ Dawne Narodowe Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.

Przypisy

  1. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 9.
  2. ↑ Magnuski 2014 ↓, s. 52.
  3. 1 2 3 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 10–11.
  4. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 11.
  5. 1 2 3 Magnuski 2014 ↓, s. 53.
  6. 1 2 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 18.
  7. 1 2 Magnuski 1985 ↓, s. 60.
  8. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 18–19.
  9. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 25.
  10. ↑ Magnuski 1985 ↓, s. 61.
  11. 1 2 3 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 29.
  12. ↑ Bean i Fowler 2012 ↓, s. 73.
  13. 1 2 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 53.
  14. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 20.
  15. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 19.
  16. ↑ Magnuski 2014 ↓, s. 53–54.
  17. 1 2 3 4 Magnuski 2014 ↓, s. 54.
  18. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 19–20.
  19. 1 2 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 34.
  20. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 42.
  21. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 44–45.
  22. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 44–46.
  23. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 43.
  24. 1 2 3 4 5 6 7 8 Magnuski 2014 ↓, s. 55.
  25. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 46.
  26. ↑ Czubaczin 2006 ↓, s. 9.
  27. 1 2 Czubaczin 2006 ↓, s. 10.
  28. ↑ Czubaczin 2006 ↓, s. 16.
  29. 1 2 Czubaczin 2006 ↓, s. 19.
  30. ↑ Czubaczin 2006 ↓, s. 46–47.
  31. ↑ Czubaczin 2006 ↓, s. 48.
  32. ↑ Czubaczin 2006 ↓, s. 51.
  33. ↑ Czubaczin 2006 ↓, s. 53–56.
  34. 1 2 3 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 48.
  35. ↑ MH-12 (polski holowany most szturmowy na gąsienicach) w zbiorach Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu – Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie [online], muzeumwp.pl [dostęp 2026-03-23].
  36. 1 2 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 59.
  37. 1 2 3 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 51.
  38. 1 2 3 4 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 50.
  39. 1 2 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 79.
  40. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 14–17.
  41. 1 2 3 4 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 52.
  42. 1 2 3 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 49.
  43. ↑ Magnuski 1985 ↓, s. 22–23.
  44. 1 2 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 57.
  45. 1 2 3 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 61.
  46. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 63.
  47. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 55.
  48. ↑ Magnuski 2014 ↓, s. 55–56.
  49. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 64.
  50. 1 2 Magnuski 2014 ↓, s. 56.
  51. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 77.
  52. 1 2 Piotrowski 1998 ↓, s. 22.
  53. 1 2 Kajetanowicz 2010 ↓, s. 14.
  54. 1 2 Komornicki 1987 ↓, s. 73.
  55. 1 2 3 4 5 6 Magnuski 1985 ↓, s. 63.
  56. ↑ Magnuski 1985 ↓, s. 64.
  57. ↑ Magnuski 1985 ↓, s. 64–65.
  58. 1 2 3 4 5 Magnuski 1985 ↓, s. 65.
  59. ↑ MH-12 (polski holowany most szturmowy na gąsienicach) w zbiorach Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu – Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie [online], muzeumwp.pl [dostęp 2026-03-28].
  60. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 74.
  61. ↑ Wszystkie informacje za Surviving Russian light Tanks. [dostęp 2015-07-30]. (ang.).
  62. ↑ Kołomyjec i Swirin 2007 ↓, s. 80.

Bibliografia

Linki zewnętrzne