U-221

U-221
Ilustracja
Siostrzana jednostka U-221 – U-203 w czerwcu 1942 roku
Klasa

okręt podwodny

Typ

VIIC

Historia
Stocznia

Friedrich Krupp Germaniawerft, Kilonia III Rzesza

Położenie stępki

16 czerwca 1941

Wodowanie

14 marca 1942

 Kriegsmarine
Nazwa

U-221

Wejście do służby

9 maja 1942

Zatopiony

27 września 1943

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu


769 ton
871 ton

Długość

67,1 metra

Szerokość

6,2 metra

Zanurzenie

4,74 metra

Zanurzenie testowe

100 metrów

Rodzaj kadłuba

dwukadłubowy

Materiał kadłuba

stal

Napęd
2 silniki wysokoprężne o łącznej mocy 3200 KM
2 silniki elektryczne o łącznej mocy 750 KM
2 śruby
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu


17,7 węzłów
7,6 węzła

Zasięg

na powierzchni: 8500 Mm przy 10 węzłach
w zanurzeniu: 80 Mm przy 4 węzłach

Sensory
GHG, S-Gerät(inne języki)
Uzbrojenie
1 działo kal. 88 mm
1 działko plot. kal. 20 mm
Wyrzutnie torpedowe

5 × 533 mm
14 torped

Załoga

44

U-221 – niemiecki okręt podwodny typu VIIC z okresu II wojny światowej.

Wyporność U-Boota wynosiła 769 ton w położeniu nawodnym i 871 ton pod wodą, a jego główną bronią było 14 torped o kalibrze 533 mm, wystrzeliwanych z pięciu wewnętrznych wyrzutni. Jednostka rozwijała na powierzchni prędkość maksymalną 17,7 węzła, jej zasięg przy prędkości 10 węzłów wynosił 8500 Mm.

Okręt został zwodowany 14 marca 1942 roku w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii, a 9 maja 1942 roku wszedł do służby w Kriegsmarine. Pływając w składzie 7. Flotylli U-Bootów odbył pięć patroli bojowych, podczas których zatopił 11 statków o łącznej pojemności 69 589 BRT oraz 10 okrętów o łącznej wyporności 759 ton, a ponadto uszkodził jeden statek o pojemności 7197 BRT. 27 września 1943 roku na południowy zachód od Irlandii U-221 został zatopiony wraz z całą załogą bombami głębinowymi przez brytyjski bombowiec Handley Page Halifax.

Projekt i budowa

 Osobny artykuł: Okręty podwodne typu VIIC.

Jednostki typu VIIC były kolejnym ewolucyjnym ulepszeniem najliczniej budowanych w Niemczech okrętów typu VII. Poprzednik – typ VIIB – miał niewystarczający zasięg i za mało miejsca pod pokładem umożliwiającego instalację sonaru. Opracowany w 1938 roku projekt nowego okrętu różnił się od poprzedniej wersji m.in. zwiększoną grubością blach kadłuba sztywnego (z 16 do 18,5 mm, co zwiększyło maksymalną głębokość zanurzenia z 200 metrów do 250–280 metrów), przedłużeniem kadłuba o 60 cm i kiosku o 30 cm oraz powiększeniem zbiorników paliwa o 5,4 m³, co poprawiło zasięg. Powiększone rozmiary pozwoliły na instalację aktywnego sonaru S-Gerät(inne języki), który uzupełniał pasywny Gruppenhorchgerät (GHG). Do zakończenia wojny do służby weszło 568 okrętów typu VIIC.

U-221 zamówiono 15 sierpnia 1940 roku. Został zbudowany w stoczni Friedrich Krupp Germaniawerft w Kilonii jako jeden z 58 okrętów typu VIIC zamówionych w tej wytwórni. U-221 otrzymał numer stoczniowy 651 (Werk 651). Stępkę okrętu położono 16 czerwca 1941 roku, a zwodowany został 14 marca 1942 roku.

Dane taktyczno-techniczne

Wnętrze przedziału silników wysokoprężnych

U-221 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej. Długość całkowita wynosiła 67,1 metra, szerokość 6,2 metra i zanurzenie 4,74 metra. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 9,6 metra. Wykonany ze stali pancernej CM 351 o grubości 18,5 mm kadłub sztywny miał 50,5 metra długości i 4,7 metra szerokości. Kadłub podzielono grodziami na sześć przedziałów wodoszczelnych: (od dziobu): I – przedział torpedowy ze sterami głębokości oraz GHG, II – przedział akumulatorów wraz z pomieszczeniami załogi, magazynem amunicji i toaletą, III – centrala z pomieszczeniem wielofunkcyjnym (mieszczącym drugą baterię akumulatorów, pomieszczenia załogi i kambuz), IV – przedział silników spalinowych, V – przedział silników elektrycznych, VI – rufowy przedział torpedowy ze sterami kierunku i głębokości. Kadłub ciśnieniowy otoczony był kadłubem lekkim wykonanym z blach o grubości 4–8 mm. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 769 ton, a w zanurzeniu 871 ton.

Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne Krupp-Germaniawerft F46 z doładowaniem o łącznej mocy 3200 KM przy 470-490 obr./min, a pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym prądu stałego AEG GU 460/8-276 o łącznej mocy 560 kW (750 KM) przy 295 obr./min. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby, zapewniając maksymalną prędkość 17,7 węzła na powierzchni i 7,6 węzła w zanurzeniu. Zasięg wynosił 8500 Mm przy prędkości 10 węzłów w położeniu nawodnym (3250 Mm przy prędkości maksymalnej) oraz 80 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą (130 Mm przy 2 węzłach). Zbiorniki mieściły 113,47 tony paliwa, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów AFA 33 MAL 800 W po 62 ogniwa każda, o łącznej pojemności 9160 Ah, masie 62 tony i czasie rozładowania 20 godzin. Dopuszczalna głębokość zanurzenia okrętu wynosiła 100 metrów, a głębokość zgniecenia 250–280 metrów.

Okręt wyposażony był w pięć wyrzutni torped o kalibrze 533 mm (cztery na dziobie i jedną rufową), z łącznym zapasem 14 torped (wymiennie okręt mógł przenosić 26 min typu TMA lub 39 min typu TMB). Uzbrojenie artyleryjskie stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 88 mm SK C/35 L/45, z zapasem amunicji wynoszącym 220–250 naboi oraz pojedyncze działko przeciwlotnicze kalibru 20 mm C/38 L/65. Jednostka była również wyposażona w pasywny sonar GHG i aktywny S-Gerät(inne języki), a do obserwacji służyły dwa peryskopy Zeissa: bojowy i nocny.

Załoga okrętu składała się z czterech oficerów oraz 40 podoficerów i marynarzy.

Służba

U-221 został wcielony do służby w Kriegsmarine 9 maja 1942 roku. Dowództwo okrętu objął por. mar. (niem. Oberleutnant zur See) Hans-Hartwig Trojer(inne języki), dowodzący uprzednio U-3. U-Boot otrzymał numer poczty polowej M 45 566. Do 31 sierpnia załoga jednostki przechodziła szkolenie w składzie 5. Flotylli U-Bootów(inne języki), operując z Kilonii.

Pierwszy rejs bojowy

1 września 1942 roku U-221 został przyporządkowany do 7. Flotylli U-Bootów i wyszedł z Kilonii, osiągając następnego dnia Kristiansand; 3 września udał się w rejs na swój pierwszy wojenny patrol, kierując się na Atlantyk. W dniach 12–22 września okręt wchodził w skład wilczego stada „Pfeil”(inne języki). 15 września U-Boot wykrył płynący na północ konwój ON-129, naprowadzając na niego pozostałe okręty stada. Od 22 do 26 września U-221 został przyporządkowany do stada „Blitz”(inne języki), a następnie „Tiger”(inne języki) (między 26 a 30 września).

5 października U-Boot otrzymał rozkaz dołączenia do stada „Wotan”. 13 października o godzinie 5:56 około 500 Mm na wschód od Cieśniny Belle Isle U-221 trafił jedną torpedą zbudowany w 1921 roku norweski parowiec „Fagersten” o pojemności 2342 BRT, płynący w konwoju SC-104(inne języki) na trasie Providence – Nowy Jork – Liverpool z ładunkiem drewna i stali. Statek trafiony za kominem zatonął w ciągu 10 minut na pozycji 53°05′N 44°06′W/53,083333 -44,100000, a z liczącej 29 osób załogi zginął kapitan Sverre Langfeldt i 18 marynarzy; 10 rozbitków zostało podjętych z wody przez norweską korwetę typu Flower KNM „Potentilla” (K214)(inne języki). O 6:22 i 6:23 okręt odpalił po jednej torpedzie w kierunku dwóch innych płynących w tym konwoju statków. Pierwsza z nich trafiła w zbudowany w 1920 roku brytyjski parowiec „Ashworth” o pojemności 5227 BRT, płynący z ładunkiem 7300 ton boksytów z Trynidadu przez Halifax do Belfastu, który zatonął po 20 minutach wraz z całą, liczącą 49 osób załogą (zginęli: kapitan William Mouat, 41 marynarzy i siedmiu artylerzystów). Zatonął również zbudowany w 1917 roku norweski parowiec „Senta” o pojemności 3785 BRT, transportujący 4031 ton masy celulozowej i 1106 ton stali z Halifaxu via Belfast do Londynu, który zatonął w płomieniach na przybliżonej pozycji 53°N 44°W/53,000000 -44,000000 (w wyniku ataku zginęła również cała załoga licząca 35 osób, wraz z kapitanem Conradem Rustadem). O godzinie 7:10 okręt wykonał kolejny atak torpedowy, trafiając według dowódcy w statek, który zatonął rufą, lecz nie zostało to potwierdzone przez źródła alianckie.

Tuż po północy 14 października, o godzinie 0:04, 00:12 i 00:13 U-Boot wystrzelił kolejne torpedy w kierunku płynących w konwoju SC-104 statków, zgłaszając zatopienie trzech o łącznym tonażu 13 000 BRT. W rzeczywistości w prawą burtę przed ładownią nr 5 trafiony został jedynie zbudowany w 1914 roku amerykański parowiec „Susana” o pojemności 5929 BRT, płynący z ładunkiem drobnicy i poczty z Nowego Jorku do Cardiff. Statek zatonął w ciągu sześciu minut na pozycji 53°41′N 41°23′W/53,683333 -41,383333, a z jego liczącej 59 osób załogi 21 zostało podjętych z morza przez statek ratowniczy(inne języki) „Gothland” (zginął kapitan Jose Ayesa, 27 członków załogi i 10 artylerzystów). O godzinie 0:32 okręt podwodny wykonał czwarty atak torpedowy, trafiając w zbudowany w 1914 roku brytyjski statek-przetwórnię wielorybów „Southern Empress” o pojemności 12 398 BRT, transportujący 11 700 ton paliwa i 21 barek desantowych na trasie Nowy Orlean – Nowy Jork – Glasgow. W wyniku ataku z przebywających na pokładzie 125 osób zginęło 48 (kapitan, 23 członków załogi, 20 rozbitków z innych statków i czterech artylerzystów); utracono też jedenaście małych brytyjskich barek desantowych i następujące większe jednostki tej klasy: HMS LCM-508, HMS LCM-509, HMS LCM-519, HMS LCM-522, HMS LCM-523, HMS LCM-532, HMS LCM-537, HMS LCM-547, HMS LCM-620 (każda o wyporności 52 ton) i HMS LCT-2006 (291 ton). Ostatecznie statek zatonął o godzinie 3:21 na pozycji 53°40′N 40°40′W/53,666667 -40,666667 po kolejnym trafieniu torpedą, a ocalali rozbitkowie zostali uratowani przez norweską korwetę KNM „Potentilla” (44 załogantów, 31 rozbitków z innych statków i dwóch artylerzystów).

22 października po 50 dniach spędzonych w morzu okręt dopłynął do bazy w Saint-Nazaire.

Drugi rejs bojowy

23 listopada 1942 roku U-Boot wyszedł z Saint-Nazaire na swój drugi wojenny patrol, udając się na wody północnego Atlantyku. Od 29 listopada do 9 grudnia okręt operował w wilczym stadzie „Draufgänger”. 8 grudnia U-221 podczas operacji przeciw alianckiemu konwojowi na południowy wschód od przylądka Farvel (na pozycji 58°45′N 33°02′W/58,750000 -33,033333) przypadkowo staranował i zatopił siostrzanego U-254, z którego 45-osobowej załogi uratowano jedynie czterech marynarzy. U-221 w wyniku kolizji odniósł poważne uszkodzenia i ponieważ nie mógł się zanurzać, został zmuszony do powrotu do bazy, osiągając Saint-Nazaire 23 grudnia po 31-dniowym rejsie. Naprawa uszkodzeń trwała do końca lutego 1943 roku. Przeprowadzone w późniejszym czasie dochodzenie uwolniło dowódcę U-Boota od odpowiedzialności za staranowanie siostrzanej jednostki.

Trzeci rejs bojowy

Trzeci patrol załogi U-Boota rozpoczął się 27 lutego 1943 roku, kiedy to okręt wyszedł z Saint-Nazaire udając się na północny Atlantyk. 7 marca o godzinie 12:27 na pozycji 48°00′N 23°30′W/48,000000 -23,500000 okręt podwodny storpedował zbudowany w 1936 roku norweski motorowiec „Jamaica” o pojemności 3015 BRT, płynący samotnie pod balastem z Liverpoolu do Nowego Jorku. Trafiony statek przełamał się na dwie części i zatonął w ciągu dwóch minut, a z liczącej 38 osób załogi zginęło 21 osób, w tym kapitan Arnfinn Bergan i jeden marynarz wzięty do niewoli przez załogę U-221, który 21 marca wyskoczył za burtę podczas ćwiczebnego alarmu i utonął. Jedna z łodzi ratunkowych z trzynastoma rozbitkami została 9 marca zauważona przez samolot Boeing B-17 Flying Fortress, jednak dopiero 18 marca rozbitków podjęła brytyjska korweta typu Flower HMS „Borage” (K120)(inne języki); kolejnych czterech marynarzy z drugiej łodzi ratunkowej dopłynęło 29 marca na wyspę Barra.

Od 8 do 13 marca okręt podwodny operował w stadzie „Neuland”. 10 marca o godzinie 21:26 na południowy wschód od przylądka Farvel U-221 trafił jedną torpedą G7e w płynący w konwoju HX-228(inne języki), zbudowany w 1926 roku brytyjski parowiec „Tucurinca” o pojemności 5412 BRT, przewożący 4000 ton drobnicy i pocztę na trasie Halifax – Belfast Lough – Avonmouth. Statek zatonął na pozycji 51°00′N 30°10′W/51,000000 -30,166667, a w wyniku ataku zginął jedynie trzeci mechanik (reszta z 82 przebywających na pokładzie osób – kapitan, 65 członków załogi, pięciu artylerzystów i 10 pasażerów została podjęta z wody przez francuską korwetę typu Flower „Roselys” (K57)(inne języki)). Pięć minut później, o 21:31 dwie wystrzelone przez U-Boota torpedy FAT trafiły w zbudowany w 1919 roku amerykański parowiec „Andrea F. Luckenbach” o pojemności 6565 BRT, transportujący ładunek 11 600 ton sprzętu wojskowego i materiałów wybuchowych z Nowego Jorku do Liverpoolu. Na statku nastąpiła eksplozja amunicji i zatonął w ciągu siedmiu minut na pozycji 51°20′N 29°29′W/51,333333 -29,483333, a z jego liczącej 84 osoby załogi zginęło 20 ludzi (pozostali: dziewięciu oficerów, 37 marynarzy, 17 artylerzystów i pasażer zostali uratowani przez załogę brytyjskiego zbiornikowca „Orangeleaf”). Odłamki spowodowały zgięcie peryskopu bojowego U-Boota, którego nie można było opuścić do końca. W tym samym czasie zbudowany w 1943 roku amerykański statek handlowy typu Liberty „Lawton B. Evans” (7197 BRT) został trafiony na pozycji 51°20′N 29°25′W/51,333333 -29,416667 przez wystrzeloną przez U-221 torpedę, która jednak nie wybuchła i statek doznał jedynie lekkich uszkodzeń. Po zatopieniu dwóch statków i uszkodzeniu trzeciego U-Boot stał się celem ataku okrętów eskorty konwoju, które zrzuciły łącznie sześć lub osiem bomb głębinowych; spowodowały one poważne uszkodzenia i zmusiły okręt podwodny do przerwania akcji przeciw konwojowi, aby dokonać napraw na morzu.

W dniach 14–20 marca U-221 operował w wilczym stadzie „Dränger”. 18 marca o godzinie 16:43 na południowy wschód od przylądka Farvel okręt trafił wystrzeloną z wyrzutni rufowej torpedą płynący w konwoju HX-229(inne języki) statek handlowy typu Liberty „Walter Q. Gresham” o pojemności 7191 BRT, przewożący 10 000 ton drobnicy na trasie Santiago de Cuba – Nowy Jork – Firth of Clyde. Statek zatonął około godzinę od trafienia na pozycji 53°35′N 28°05′W/53,583333 -28,083333, a z liczącej 70 osób załogi zginęło 28 ludzi (pięciu oficerów, 18 marynarzy i pięciu artylerzystów); pozostałych podjęły z wody w ciągu trzech godzin brytyjskie korwety typu Flower HMS „Pennywort” (K111)(inne języki) i HMS „Anemone” (K48)(inne języki). O godzinie 16:49 U-Boot wystrzelił kolejne trzy torpedy w kierunku płynących w konwoju statków (jedną FAT i dwie standardowe), trafiając tymi ostatnimi w zbudowany w 1939 roku brytyjski motorowiec „Canadian Star” (8293 BRT), który przewoził w chłodniach 7806 ton żywności na trasie Sydney – Cristóbal – Key West – Nowy Jork – Liverpool. Statek zatonął ostatecznie o 17:10 na pozycji 53°24′N 28°34′W/53,400000 -28,566667, a z powodu wysokich fal i wychłodzenia zginęły 34 osoby (kapitan Robert David Miller, 22 członków załogi, 2 artylerzystów i dziewięciu pasażerów); pozostali w liczbie 54 zostali uratowani przez brytyjskie korwety HMS „Anemone” (K48) i HMS „Pennywort” (K111). 24 marca dowódca U-221 otrzymał drogą radiową informację, że został odznaczony przez wielkiego admirała Karla Dönitza Krzyżem Rycerskim.

28 marca po 30 dniach spędzonych w morzu okręt powrócił do bazy w Saint-Nazaire.

Czwarty rejs bojowy

1 kwietnia 1943 roku dowódca okrętu, por. mar. Hans-Hartwig Trojer otrzymał awans na stopień kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant). 3 maja U-Boot wyszedł z Saint-Nazaire na swój czwarty patrol, udając się tak jak w poprzednich rejsach na wody północnego Atlantyku. Od 11 do 15 maja okręt operował w wilczym stadzie „Drossel”. 12 maja o godzinie 22:28 U-221 trafił trzema torpedami w marudera z konwoju HX-237(inne języki), którym okazał się zbudowany w 1938 roku norweski motorowy zbiornikowiec „Sandanger” o pojemności 9432 BRT, przewożący ładunek 7000 ton benzyny i 7000 ton parafiny z Nowego Jorku przez Belfast do Swansea. Statek natychmiast stanął w płomieniach i przełamał się na dwie części, a następnie zatonął po 90 minutach od trafienia na przybliżonej pozycji 46°N 21°W/46,000000 -21,000000, pozostawiając płonące paliwo na powierzchni. Z liczącej 39 osób załogi zginęło 20, w tym kapitan i wszyscy oficerowie; pozostali uratowali się w łodzi, która została kilkukrotnie zauważona przez patrolujące samoloty i ostatecznie odnaleziona 22 maja przez kanadyjski niszczyciel HMCS „Kootenay” (H75)(inne języki). W dniach 17–19 maja okręt operował w składzie wilczego stada „Oder”, następnie (19–24 maja) został przyporządkowany do stada „Mosel”, między 1 a 16 czerwca pływał w stadzie „Trutz”, a potem w „Trutz 3” (od 16 do 29 czerwca).

21 lipca po 80-dniowym rejsie okręt podwodny powrócił do Saint-Nazaire.

Piąty rejs bojowy i utrata okrętu

20 września 1943 roku U-221 wyszedł z Saint-Nazaire na swój piąty atlantycki patrol. 27 września o godzinie 17:13 na południowy zachód od Irlandii U-Boot został zaatakowany przy użyciu ośmiu bomb głębinowych przez brytyjski bombowiec Handley Page Halifax nr HR982 z oznaczeniem „B” z 58. Eskadry RAF(inne języki) pilotowany przez F/O Erica L. Hartleya, co spowodowało jego zatopienie na przybliżonej pozycji 47°N 18°W/47,000000 -18,000000. Na jego pokładzie śmierć poniosła cała, licząca w tym rejsie 50 osób załoga. Halifax został trafiony ogniem przeciwlotniczym U-221, co wywołało pożar prawego skrzydła i zmusiło pilota do wodowania w odległości 3 Mm od miejsca ataku. Dwóch strzelców pokładowych zginęło, a pilot oraz płk R.C. Mead i czterech pozostałych lotników zostało po 11 dniach (8 października) uratowanych przez brytyjski niszczyciel HMS „Mahratta” (G23)(inne języki).

Podsumowanie działalności bojowej

U-221 odbył pięć patroli bojowych, spędzając w morzu 199 dni. W ich trakcie zatopił 11 statków o łącznej pojemności 69 589 BRT oraz 10 okrętów o łącznej wyporności 759 ton i uszkodził jeden statek o pojemności 7197 BRT. Na pokładach zatopionych jednostek zginęło co najmniej 313 osób. Pełne zestawienie strat przedstawia poniższa tabela:

Lista zatopionych i uszkodzonych jednostek
Data Nazwa Państwo Tonaż Los jednostki
13 października 1942 „Fagersten”  Norwegia 2342 zatopiony
13 października 1942 „Ashworth”  Wielka Brytania 5227 zatopiony
13 października 1942 „Senta”  Norwegia 3785 zatopiony
14 października 1942 „Susana”  Stany Zjednoczone 5929 zatopiony
14 października 1942 „Southern Empress”  Wielka Brytania 12 398 zatopiony
14 października 1942 HMS LCM-508  Royal Navy 52 zatopiony
14 października 1942 HMS LCM-509  Royal Navy 52 zatopiony
14 października 1942 HMS LCM-519  Royal Navy 52 zatopiony
14 października 1942 HMS LCM-522  Royal Navy 52 zatopiony
14 października 1942 HMS LCM-523  Royal Navy 52 zatopiony
14 października 1942 HMS LCM-532  Royal Navy 52 zatopiony
14 października 1942 HMS LCM-537  Royal Navy 52 zatopiony
14 października 1942 HMS LCM-547  Royal Navy 52 zatopiony
14 października 1942 HMS LCM-620  Royal Navy 52 zatopiony
14 października 1942 HMS LCT-2006  Royal Navy 291 zatopiony
7 marca 1943 „Jamaica”  Norwegia 3015 zatopiony
10 marca 1943 „Tucurinca”  Wielka Brytania 5412 zatopiony
10 marca 1943 „Andrea F. Luckenbach”  Stany Zjednoczone 6565 zatopiony
10 marca 1943 „Lawton B. Evans”  Stany Zjednoczone 7197 uszkodzony
18 marca 1943 „Walter Q. Gresham”  Stany Zjednoczone 7191 zatopiony
18 marca 1943 „Canadian Star”  Wielka Brytania 8293 zatopiony
12 maja 1943 „Sandanger”  Norwegia 9432 zatopiony
RAZEM zatopione: 21
uszkodzone: 1

Uwagi

  1. ↑ Stal CM 351 produkcji zakładów Kruppa składała się z 1,23% manganu, 0,3% krzemu, 0,17% węgla, 0,13% chromu oraz 0,1% wanadu i miała następujące parametry: wytrzymałość od 55 do 70 kg/mm², granicę plastyczności 45 kg/mm², ściskanie 60% i rozciąganie 28%.
  2. ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242 podaje wyporność 749/851 ton; Rössler 1989 ↓, s. 335 i Miller 2000 ↓, s. 27 761/865 ton, zaś Gogin 2026 ↓ i Showell 2006 ↓, s. 81 769/1070 ton.
  3. ↑ W momencie zatopienia U-221 na jego pokładzie przebywało 50 osób.
  4. ↑ Kapitan został odznaczony pośmiertnie medalem Lloyd’s War Medal for Bravery at Sea(inne języki).
  5. ↑ Tonaż statków handlowych i innych cywilnych jednostek podany jest w tonach rejestrowych brutto, a w przypadku okrętów podana jest wyporność w tonach.

Przypisy

  1. 1 2 Rössler 1989 ↓, s. 115.
  2. 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 89.
  3. ↑ Rössler 1989 ↓, s. 115–116.
  4. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 90–91.
  5. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 94.
  6. 1 2 3 4 VIIC ↓.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 U-221 ↓.
  8. 1 2 3 4 5 Borowiak 2009b ↓, s. 115.
  9. ↑ Germaniawerft ↓.
  10. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 210.
  11. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 78.
  12. 1 2 3 4 5 Möller i Brack 2004 ↓, s. 73.
  13. 1 2 Gröner 1985 ↓, s. 72.
  14. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 92, 113.
  15. ↑ Rössler 1989 ↓, s. 157.
  16. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113.
  17. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113, 120–132.
  18. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 114.
  19. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 209.
  20. 1 2 3 Gogin 2026 ↓.
  21. 1 2 3 Borowiak 2009a ↓, s. 93.
  22. ↑ Gröner 1985 ↓, s. 74.
  23. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 91.
  24. 1 2 Borowiak 2009a ↓, s. 92.
  25. ↑ Miller 2000 ↓, s. 27.
  26. ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 126.
  27. ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242.
  28. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Borowiak 2009b ↓, s. 116.
  29. 1 2 Gröner 1985 ↓, s. 84.
  30. 1 2 Hans-Hartwig Trojer ↓.
  31. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 patrole ↓.
  32. 1 2 3 4 5 patrol 1 ↓.
  33. ↑ Blair 2025 ↓, s. 62.
  34. 1 2 Fagersten ↓.
  35. 1 2 3 Ashworth ↓.
  36. 1 2 3 Senta ↓.
  37. 1 2 3 Susana ↓.
  38. 1 2 3 Southern Empress ↓.
  39. 1 2 3 4 5 patrol 2 ↓.
  40. 1 2 U-254 ↓.
  41. ↑ Blair 2025 ↓, s. 156.
  42. 1 2 3 4 5 patrol 3 ↓.
  43. 1 2 3 Jamaica ↓.
  44. 1 2 Tucurinca ↓.
  45. 1 2 Andrea F. Luckenbach ↓.
  46. 1 2 Blair 2025 ↓, s. 287.
  47. ↑ Lawton B. Evans ↓.
  48. 1 2 Walter Q. Gresham ↓.
  49. 1 2 Canadian Star ↓.
  50. ↑ Blair 2025 ↓, s. 295.
  51. 1 2 3 4 patrol 4 ↓.
  52. 1 2 3 Sandanger ↓.
  53. 1 2 3 patrol 5 ↓.
  54. 1 2 Blair 2025 ↓, s. 458.
  55. ↑ Blair 2025 ↓, s. 459.
  56. 1 2 uboatsucc ↓.

Bibliografia