| Kraj | |
|---|---|
| Tytuły | |
| Założyciel |
Crínán z Dunkeld i Bethóc |
| Ostatni przedstawiciel |
Aleksander III (linia męska) |
| Rok założenia |
1034 |
| Rok rozwiązania |
1286 (linia męska) |
| Pochodzenie etniczne |
gaelicko-anglosaska |
| Dynastia macierzysta |
Alpinowie (po kądzieli) |
Dynastia Dunkeld (ang. House of Dunkeld, gael. Dùn Chailleann) – średniowieczna dynastia panująca w Królestwie Alby (Szkocji) w latach 1034–1040 oraz nieprzerwanie od 1058 do 1290 roku. Ród ten wywodził się z małżeństwa Crínána, świeckiego opata klasztoru w Dunkeld, z Bethóc, córką króla Malcolma II z dynastii Alpinów.
Okres rządów dynastii Dunkeld był epoką głębokiej transformacji ustrojowej, społecznej i kulturowej Szkocji – od wczesnośredniowiecznego, gaelickiego królestwa plemiennego aż po zfeudalizowaną, scentralizowaną monarchię typu zachodnioeuropejskiego, utrzymującą ścisłe relacje polityczne i dynastyczne z Królestwem Anglii oraz kontynentem.
Nazwa dynastii jest konstrukcją historiograficzną (podobnie jak w przypadku Alpinów) i pochodzi od opactwa w Dunkeld w hrabstwie Perthshire, jednego z najważniejszych ośrodków kultu św. Kolumby we wczesnośredniowiecznej Szkocji. Ojciec pierwszego króla z tego rodu, Crínán, piastował godność świeckiego opata (airchinnech) tamtejszego klasztoru, co dawało mu potężną pozycję polityczną, majątkową i militarną w sercu królestwa.
Ponieważ Malcolm II nie doczekał się męskiego potomka, wydał swoją najstarszą córkę Bethóc za Crínána. W 1034 roku, po śmierci Malcolma II, tron Alby objął ich syn – Duncan I. Było to odejście od dawnego celtyckiego systemu tanistry (rotacyjnego dziedziczenia władzy przez najstarszych i najzdolniejszych mężczyzn z różnych gałęzi rodu), co wywołało gwałtowny sprzeciw północnej linii z prowincji Moray. W 1040 roku Duncan I zginął w bitwie pod Pitgaveny z rąk mormaera Moray, Makbeta, który przejął koronę na siedemnaście lat.
Dynastia Dunkeld powróciła na tron dopiero w 1058 roku, kiedy najstarszy syn Duncana I, Malcolm III (zwany Cenn Mór – „Wielka Głowa”), pokonał przy wsparciu angielskim najpierw Makbeta (1057), a następnie jego pasierba i następcę Lulacha (1058).
Panowanie Malcolma III oraz jego synów zapoczątkowało systematyczną okcydentalizację Szkocji:
W XII i XIII wieku władcy z dynastii Dunkeld – Malcolm IV, Wilhelm I Lew, Aleksander II oraz Aleksander III – skutecznie poszerzali władzę królewską na peryferie kraju, tłumiąc bunty w prowincji Moray oraz w półniezależnym dotąd Galloway. W 1266 roku na mocy traktatu z Perth Aleksander III odzyskał od Norwegii Hebrydy oraz wyspę Man, ustalając niemal ostateczny kształt terytorialny średniowiecznej Szkocji.
Kres dynastii nastąpił na skutek serii tragicznych zgonów w rodzinie królewskiej pod koniec XIII wieku. Wszystkie dzieci Aleksandra III zmarły przed nim, a sam król zginął w wypadku podczas nocnej jazdy konnej 19 marca 1286 roku, nie pozostawiając męskiego potomka. Jedyną żyjącą dziedziczką tronu była jego trzyletnia wnuczka, Małgorzata (córka króla Norwegii Eryka II i Małgorzaty Szkockiej). Gdy jesienią 1290 roku dziewczynka zmarła na Orkadach w trakcie podróży do Szkocji, dynastia Dunkeld ostatecznie wygasła. Brak jednoznacznego następcy doprowadził do głębokiego kryzysu sukcesyjnego (tzw. Great Cause), interwencji króla Anglii Edwarda I oraz wybuchu wojen o niepodległość Szkocji.