| król Alby | |
| Okres |
od 1093 |
|---|---|
| Poprzednik | |
| Następca | |
| król Alby | |
| Okres |
od 1094 |
| Poprzednik | |
| Następca | |
| Dane biograficzne | |
| Dynastia | |
| Data urodzenia |
ok. 1033 |
| Data i miejsce śmierci |
1099 |
| Przyczyna śmierci |
zmarł w więzieniu po oślepieniu |
| Miejsce spoczynku |
Opactwo Dunfermline (później Iona) |
| Ojciec | |
| Matka |
Suthen (Suthed) |
| Rodzeństwo |
Malcolm III, Máel Coluim z Atholl |
| Małżeństwo |
nieznana z imienia |
| Dzieci |
Bethóc |
Donald III, w gaeliku Domnall mac Donnchada, zwany przydomkiem Domnall Bán („Donald Piękny” lub „Jasny”; ur. ok. 1033, zm. 1099) – król Alby (Szkocji) od listopada 1093 do maja 1094 roku oraz ponowny współwładca od listopada 1094 do października 1097 roku. Syn króla Duncana I oraz brat Malcolma III, reprezentujący konserwatywną, tradycyjną gaelicką reakcję przeciwko romanizacji dworu szkockiego.
Po zabójstwie ojca przez Makbeta w 1040 r., podczas gdy jego brat Malcolm udał się na dwór anglosaski, Donald uciekł na Hebrydy (Wyspy Zachodnie), gdzie spędził niemal dwa dziesięciolecia wśród ludności gaelicko-nordyckiej.
Gdy w listopadzie 1093 r. Malcolm III oraz jego najstarszy syn Edward zginęli w bitwie pod Alnwick, a królowa św. Małgorzata zmarła kilka dni później w Edynburgu, w królestwie wybuchł głęboki kryzys polityczny. Korzystając z poparcia szkockiej arystokracji niezadowolonej z angielskich wpływów i reform Kościoła, Donald otoczył Edynburg, zmusił synów Małgorzaty do ucieczki do Anglii i wstąpił na tron. Jednym z jego pierwszych posunięć było wygnanie z dworu wszystkich anglo-normańskich doradców i urzędników osadzonych tam za panowania bratanka i szwagierki.
Poważne zagrożenie dla rządów Donalda nadeszło ze strony najstarszego syna Malcolma III z pierwszego małżeństwa – Duncana II. Przebywający dotąd jako zakładnik na dworze anglo-normańskim Duncan uzyskał zbrojne wsparcie króla Anglii Wilhelma II Rudego. W maju 1094 r. Duncan na czele armii normańsko-angielskiej wtargnął do Szkocji i detronizował wuja.
Panowanie Duncana II trwało jednak zaledwie kilka miesięcy. Silna opozycja gaelicka zdołała wymusić odprawienie jego angielskich posiłków, a 12 listopada 1094 r. Duncan II został zamordowany pod Mondynes przez Máela Petaira, mormaera z Mearns, działającego w porozumieniu z Donaldem.
Donald III powrócił na tron, zawierając układ ze swoim bratankiem Edmundem (synem św. Małgorzaty), który odwrócił się od swoich rodonych braci. Królestwo podzielono pod względem stref wpływów: Donald rządził terytoriami na północ od rzeki Forth, podczas gdy Edmund objął władzę na południu.
Podwójne rządy Donalda III i Edmunda zakończyły się jesienią 1097 r. Za zgodą i przy pomocy wojskowej Wilhelma Rudego, kolejny syn Malcolma III, Edgar, poprowadził angielską inwazję pod wodzą swojego wuja Edgara Æthelinga.
Donald III został pokonany w walce i pojmany. Według relacji gaelickich chroniczystów (m.in. *Roczników z Ulsteru* oraz Jana z Fordun), nowy król Edgar nakazał oślepić i uwięzić zdetronizowanego wuja w zamku Rescobie w pobliżu Forfar w hrabstwie Angus.
Obalony monarcha zmarł w więzieniu w 1099 r. Jego ciało pochowano początkowo w opactwie w Dunfermline, lecz później zszanowano tradycję i przeniesiono je na świętą wyspę Iona, gdzie złożył go jako ostatniego ze szkockich królów z linii gaelickiej.
Donald III z nieznaną z imienia żoną pozostawił córkę: