Liza Minnelli

Liza Minnelli
Ilustracja
Liza Minnelli (1973)
Imię i nazwisko

Liza May Minnelli

Data i miejsce urodzenia

12 marca 1946
Los Angeles

Zawód

aktorka, piosenkarka, tancerka, choreografka

Współmałżonek

Peter Allen
(1967–1974; rozwód)
Jack Haley
(1974–1979; rozwód)
Mark Gero
(1979–1992; rozwód)
David Gest
(2002–2007; rozwód)

Lata aktywności

od 1949

podpis
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Liza May Minnelli primo voto Woolnough (ur. 12 marca 1946 w Los Angeles) – amerykańska aktorka, piosenkarka, tancerka i choreografka.

Życiorys

Rodzina i edukacja

Urodziła się 12 marca 1946 w szpitalu Cedars of Lebanon w Los Angeles. Jest córką reżysera i scenografa Vincente Minnellego oraz aktorki Judy Garland. Jej matką chrzestną była aktorka i pisarka Kay Thompson. Kiedy miała cztery lata, jej rodzice się rozstali, a po rozwodzie dzielili opiekę nad córką, który spędzała po pół roku z każdym z nich. Ma troje przyrodniego rodzeństwa: Lornę (ur. 1952) i Joeya (ur. 1954) z małżeństwa matki z Sidem Luftem i Christiane (ur. 1954) z małżeństwa ojca z Georgette Martel.

Wielokrotnie zmieniała szkoły. Latem 1960 przez parę miesięcy mieszkała w Annecy w północno-wschodniej Francji, gdzie odbyła kurs języka francuskiego. W styczniu 1961 rozpoczęła naukę w High School of Performing Arts w Nowym Jorku, ale semestr później przeniosła się do Scarsdale High School w Mamaroneck, w której także uczyła się tylko przez pół roku. Zakończyła edukację z końcem 1962 po pierwszym semestrze na Sorbonie, na której podjęła kurs historii cywilizacji francuskiej.

Początki kariery

Zadebiutowała na ekranie w wieku trzech lat, w końcowej scenie komedii romantycznej Roberta Z. Leonarda In the Old Good Summertime (1949), w którym główną rolę zagrała jej matka. Jako dziecko często towarzyszyła ojcu na planach filmowych, poza tym tańczyła podczas występów matki w Palace Theatre w Nowym Jorku. W kwietniu 1959 wystąpiła w programie telewizyjnym The Gene Kelly Show, w którym zaśpiewała piosenkę „For Me and My Gal” w duecie z prowadzącym. W 1961 była praktykantką w Haynnisport Summer Playhouse w Massachusetts, w którym zagrała niewielkie role w spektaklach: Flower Drum Song, Wish You Were Here i Take Me Along. W grudniu 1961 premierowo zagrała główną rolę w szkolnym przedstawieniu Dziennik Anny Frank w Mamaroneck.

Minnelli z matką, Judy Garland (1964)

Po przeprowadzce do Nowego Jorku w 1963 kontynuowała karierę sceniczną. Otrzymała przychylne recenzje za drugoplanową rolę w off-broadwayowskim musicalu Best Foot Forward (reż. Arthur Whitelaw). W 1964 występowała w objazdowej sztuce Carnival, a następnie w spektaklu The Fantastiks. Przez dwa lata pobierała lekcje śpiewu u Davida Sorina Collyera. 12 października 1964 nakładem wytwórni Capitol Records wydała swój debiutancki album pt. Liza! Liza!, który rozszedł się w półmilionowym nakładzie. W następnym miesiącu zagrała z matką koncert w London Palladium, a zapis ich wspólnego występu został wydany w październiku 1965 na albumie pt. Live at the London Palladium. Również w 1965 zagrała tytułową rolę w musicalu George’a Abbotta Flora, the Red Menace w Alive Theater. Za swoje występy zebrała mieszane recenzje, jednocześnie wygrała nagrodę Tony dla najlepszej aktorki w musicalu. Podczas prac nad spektaklem nawiązała współpracę z autorem piosenek Freda Ebba, który w kolejnych latach, wspólnie z kompozytorem Johnem Kanderem, dostarczał jej kolejne utwory. Część z nich zaprezentowała jesienią 1965 podczas serii koncertów po klubach nocnych. Do końca roku wystąpiła także w dwóch telewizyjnych programach specjalnych: Niebezpieczna Gwiazdka Czerwonego Kapturka w ABC i CBS na lodowisku. W 1966 zagrała ciepło przyjęte koncerty w Hotelu Plaza w Las Vegas, w klubie „Talk of the Town” w centrum rozrywki Hippodrome w Londynie i w sali koncertowej Olympia w Paryżu. Bez powodzenia starała się o główną rolę Sally Bowles w broadwayowskim musicalu Kabaret (reż. Harold Prince) wystawianym w Broadhurst Theatre.

Na wielkim ekranie zadebiutowała drugoplanową rolą sekretarki Elizy w komediodramacie Alberta Finneya Charlie Bubbles (1967), za którą zebrała przychylne recenzje. W 1968 zagrała serię występów w Hotelu Waldorf w Nowym Jorku i odbyła trasę koncertową po Australii. Przełomem w jej karierze aktorskiej była główna rola Pookie Adams w filmie Alana J. Pakuli Bezpłodna kukułka (The Sterile Cuckoo, 1969), za którą zebrała pochwalne recenzje i otrzymała nominację do Oscar dla najlepszej aktorki. W 1969 podpisała kontrakt z wytwórnią A&M Records, pod której szyldem nagrała album pt. Come Saturday Morning.

Lata 70.

W 1970 wydała chłodno przyjęty album pt. New Feelin’, na którym umieściła swoje interpretacje standardów. Zagrała tytułową rolę dziewczyny o zdeformowanej kwasem twarzy w filmie Otto Premingera Powiedz, że mnie kochasz, Junnie Moon (Tell Me That You Love Me, Junie Moon, 1970). W 1971 zagrała kolejne koncerty w paryskiej Olympii, a zapis jej występów został wydany w 1972 na albumie pt. Live at the Olympia in Paris. Po powrocie do USA zagrała serię koncertów w Rivierze w Las Vegas, gdzie pobiła dotychczasowe rekordy kasowe. Na początku 1972 koncertowała w hotelu Eden Roc w Miami.

Minnelli na planie filmu Kabaret (1972)

Światowy sukces odniosła dzięki roli amerykańskiej piosenkarki Sally Bowles z berlińskiego kabaretu „Kit Kat” w kasowym filmie muzycznym Boba Fosse’a Kabaret (1972). Za występ w filmie otrzymała Oscara dla najlepszej aktorki, stając się zarazem pierwszą osobą w historii, której rodzice również byli laureatami nagrody Akademii Filmowej. Jej zdjęcia w tym samym tygodniu pojawiły się na okładkach czasopism „Time” i „Newsweek”. Ścieżka dźwiękowa do Kabaretu, na której Minnelli wykonała kilka utworów, dotarła do pierwszej „20” amerykańskiej listy przebojów Hot 100 i zyskała status złotej płyty.

W maju 1972 nagrała telewizyjny koncert Liza with a Z (pol. Liza przez Z) w nowojorskim Lyceum Theatre, za który po wrześniowej premierze w NBC zebrała przychylne recenzje i otrzymała wiele nagród, m.in. Emmy za wybitny program specjalny i Tony. Nagrana do programu ścieżka dźwiękowa była pierwszą platynową płytą w karierze artystki. Również w maju 1972 wystąpiła przed brytyjską rodziną królewską podczas telewizyjnej gali charytatywnej Royal Variety Performance, a w październiku tego samego roku zagrała kolejną serię koncertów w „Rivierze” w Las Vegas.

W kolejnych latach koncentrowała się głównie na wydawaniu płyt i trasach koncertowych. W 1973 zagrała trzy koncerty z programem Liza with the Z w Londynie , wzięła udział w sesji nagraniowej płyty zespołu Alice Cooper Muscle of Love (1973), nagrała program telewizyjny Love from A to Z (Miłość od A do Z) w londyńskim Rainbow Theater z Charlesem Aznavourem i wydała album studyjny pt. The Singer. W 1974 występowała na Broadwayu z programem Liza at the Winter Garden (Liza w Ogrodzie Zimowym), za który otrzymała nagrodę Tony za wybitny program specjalny i którego wersja albumowa okazała się bestsellerem. Również w 1974 koncertowała w „Rivierze” w Las Vegas i hotelu „Nacional” w Rio de Janeiro, a także była narratorką filmu dokumentalnego Jacka Haleya Jr. To jest rozrywka! (That’s Entertainment, 1974) nakręconego z okazji 50-lecia istnienia wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer.

Minnelli i Ingrid Bergman w kadrze z filmu Kwestia czasu (1976)

Wystąpiła jako Claire, przyjaciółka handlarza bronią, w chłodno przyjętej przez krytyków komedii przygodowej Stanleya Donena Szczęściara (Lucky Lady, 1975). W sierpniu 1975 powróciła na musicalową scenę Broadwayu, tymczasowo zastępując Gwen Verdon w roli Roxie Hart w spektaklu muzycznym Chicago (reż. Bob Fosse) w 46th Street Theater w Nowym Jorku. Zagrała wieśniaczkę Niny, która podejmuje pracę pokojówki u hrabiny (Ingrid Bergman) w Rzymie, w krytycznie przyjętym filmie Vincente’a Minnellego Kwestia czasu (A Matter of Time, 1976). Wykreowała postać piosenkarki big-bandu Francine Evans w dramacie muzycznym Martina Scorsese Nowy Jork, Nowy Jork (New York, New York, 1977), w którym zaśpiewała m.in. tytułowy przebój.

W sezonie 1977/1978 występowała w roli piosenkarki klubów nocnych Michelle Craig w musicalu Johna Kandera i Freda Ebba The Act (reż. Martin Scorsese/Gower Champion). Choć spektakl był słabo oceniany przez krytyków, to cieszył się popularnością wśród widzów, a Minnelli za występy w nim zebrała przychylne recenzje i otrzymała nagrodę Tony dla najlepszej aktorki w musicalu. wydała album pt. Tropical Nights. 26 czerwca 1978 zadebiutowała w musicalu Marthy Graham The Owl and the Pussycat w Metropolitan Opera, w którym następnie występowała także w Royal Opera House w Londynie. W sezonie 1978/1979 odbyła amerykańsko-europejską trasę koncertową, a jesienią 1979 występowała z programem Liza in Concert w Carnegie Hall. W październiku tego samego roku zrealizowała z Goldie Hawn program telewizyjny Goldie i Liza razem (Goldie and Liza Together), który w lutym 1980 został wyemitowany w CBS.

Lata 80. i 90.

Michaił Barysznikow i Minnelli (1981)

W 1980 odbyła trasę koncertową, która obejmowała występy w Brazylii i w kilku krajach w Europie. W kwietniu tego samego roku premierę w ABC miał program Barysznikow na Broadwayu (Baryshnikov on Broadway) z udziałem Minnelli. W 1981 zagrała serię koncertów po USA i wydała ciepło przyjęty album pt. Liza in Concert, a premierę miała komedia Steve’a Gordona Artur (1981), w której Minnelli zagrała niewielką rolę. Jesienią 1982 zagrała 11 koncertów w Bophuthatswanie, a w maju 1983 odbyła trzytygodniową trasę koncertową w Apollo Victoria w Londynie. W lutym 1984 premierowo zagrała Angel w musicalowej komedii Johna Kandera i Freda Ebba The Rink (reż. Terence McNally) w Martin Beck Theater na Broadwayu, a za swoją rolę w tym spektaklu była nominowana do nagrody Tony.

Za kreację pisarki Mary-Lou Weisman w telewizyjnym filmie biograficznym Ricka Wallace’a Czas na życie (A Time to Live, 1985) otrzymała w 1985 nagrodę Złotego Globu. W 1986 odbyła trasę koncertową po Wielkiej Brytanii, zagrała serię koncertów z Frankiem Sinatrą w Golden Nugget w Atlantic City i wystąpiła podczas koncertu Liberty Weekene Celebration w Nowym Jorku dla 50-tysięcznej publiczności. Rozpoczęła także trasę po USA, ale odwołała ją z powodu choroby i śmierci ojca.

W 1987 wystąpiła w telewizyjnym programie dokumentalnym Minnelli o Minnelli o jej ojcu, otrzymała nagrodę za całokształt dorobku artystycznego od Friars Club, zagrała się koncertów w Royal Albert Hall i odbyła trzytygodniową rezydenturę w Carnegie Hall, z której zapis wydała na albumie koncertowym pt. Liza at Carnegie Hall. Po sześciu latach przerwy wróciła na wielki ekran rolą prostytutki w krytycznie przyjętym filmie Jerry’ego Londona Gliniarz do wynajęcia (Rent-a-Cop, 1988). Zebrała przychylne recenzje za grę w telewizyjnej serii spektakli Odkrycie Sama: tryptyk (Sam Found Out: A Triple Play, 1988), ciepło przyjęto także jej powrót do roli Lindy Marolli w komedii romantycznej Buda Yorkina Artur 2 (Arthur 2: On the Rocka, 1988), kontynuacji filmu z 1981. Również w 1988 odbyła trasę koncertową po USA z Frankiem Sinatrą i Sammym Davisem Jr.. W 1989 podjęła współpracę z duetem kompozytorsko-producenckim Pet Shop Boys, z którym nagrała album pt. Results. Płyta nie odniosła sukcesu komercyjnego, choć pochodzący z niej singiel „Losing My Mind” dotarł do 11. miejsca na liście Hot 100.

Minnelli (1997)

W 1990 otrzymała specjalną nagrodę Grammy za całokształt twórczości muzycznej. W 1991 zagrała kasową serię koncertów pod hasłem „Stepping Out” w Radio City Music Hall na Manhattanie, a następnie odbyła trasę obejmującą występy w 18 amerykańskich miastach. Materiał koncertowy wydała w 1992 na albumie pt. Liza Stepping Out at Radio City. Wcześniej, jesienią 1991 premierę miał film Lewisa Gilberta, również zatytułowany Stepping Out, w którym zagrała nauczycielkę tańca Mavis Turner. Nagrała dwie piosenki na eponimiczny album Billy’ego Stritcha z 1992. 20 kwietnia tego samego roku wystąpiła podczas koncertu The Freddie Mercury Tribute Concert na stadionie Wembley w Londynie, wykonując piosenkę zespołu Queen „We Are the Champions” w hołdzie Freddiemu Mercury’emu. W 1995 nagrała album pt. Gently zawierający jej interpretacje jazzowych standardów. Za album została nominowana do nagrody Grammy.

W 1999 powróciła z show Minnelli on Minnelli, w którym wykonywała utwory z filmów swojego ojca. Liczne choroby odcisnęły swoje piętno na jej głosie, a program otrzymał słabe recenzje i szybko zszedł ze sceny. Równie chłodno został przyjęty jej album o tym samym tytule.

Od 2001

W 2001 wystąpiła gościnnie podczas koncertu Michael Jackson – 30th Anniversary Concert w Madison Square Garden z okazji 30-lecia kariery artystycznej Michaela Jacksona, śpiewając jego piosenkę „You Are Not Alone”. Za sprawą swojego impresario, Davida Gesta, przeszła na dietę oraz zaczęła uczęszczać na lekcje śpiewu i tańca, a w 2002 powróciła w dobrej formie z przedstawieniem estradowym pt. Liza’s Back.

Minnelli (2008)

Od 2003 do 2013 występowała gościnnie jako Lucille Austero w nagrodzonym Emmy sitcomie telewizyjnym Bogaci bankruci. W 2004 i 2005 została uznana za najgorzej ubraną gwiazdę Hollywood. W 2006 wystąpiła gościnnie w piosence „Mama” rockowego zespołu My Chemical Romance.

W 2008 wystąpiła z przedstawieniem Liza’s at the Palace, w którym zaprezentowała piosenki swojej matki chrzestnej, Kay Thompson. W 2009 wydała album o tym samym tytule, za który otrzymała nagrodę Tony i nominację do nagrody Grammy. W 2010 pojawiła się gościnnie w filmie Seks w wielkim mieście 2, w którym wykonała cover przeboju Beyoncé „Single Ladies (Put a Ring on It)”.

W 2022 podczas 94. ceremonii wręczenia Oscarów razem z Lady Gagą ogłosiła laureata nagrody za najlepszy film. W 2024 premierę miał poświęcony jej film dokumentalny Liza: a Truly Terrific Absolutely True Story.

Życie prywatne

W latach 60. była związana z piosenkarzem Tomem Cooperem i spotykała się z tancerzem Tracym Everittem. W listopadzie 1964, po niespełna trzech tygodniach znajomości, zaręczyła się z konferansjerem Peterem Woolnoughem Allenem, za którego wyszła 3 marca 1967 i z którym rozstała się w kwietniu 1970 i rozwiodła w grudniu 1972. Jeszcze przed rozwodem nawiązała romans z żonatym gitarzystą Rexem Kramerem, z którym rozstała się w okresie zdjęć do Kabaretu. Następnie zaręczyła się z aktorem i piosenkarzem Desim Arnazem Jr.. W trakcie tego związku nawiązała romanse m.in. z: brytyjskim aktorem Peterem Sellersem, brytyjskim producentem i aktorem Dysonem Lovellem i brazyliiskim bywalcem salonów Pedro Aguinagą.

15 kwietnia 1974 wyszła za reżysera i producenta filmowego Jacka Haleya Jr., z którym rozwiodła się w 1978. W trakcie tego małżeństwa wdała się w przelotne romanse m.in. z włoskim reżyserem Martinem Scorsese, rosyjskim baletmistrzem Michaiłem Barysznikowem i brazylijskim kompozytorem Edu Lobo. W 1978 nawiązała romans z inspicjentem Markiem Gero, którego poślubiła 4 grudnia 1979 i z którym rozstała się 1 listopada 1990, a 27 stycznia 1992 – rozwiodła. Była z nim dwukrotnie w ciąży, ale obie poroniła. W trakcie małżeństwa nawiązała krótkotrwały romans z Genem Simmonsem, wokalistą zespołu Kiss. Po rozstaniu z mężem związała się z pianistą Billym Stritchem.

Dyskografia

Filmografia

Filmy fabularne
Seriale telewizyjne

Przedstawienia sceniczne

Nagrody

Przypisy

  1. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 91.
  2. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 11.
  3. Tomasz Raczek: Karuzela z madonnami. Instytut Wydawniczy Latarnik, 2003. ISBN 83-917-891-2-8.
    1. 1 2 S. 258–259.
    2. 1 2 3 S. 261.
    3. ↑ S. 260.
  4. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 101.
  5. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 20–21, 39.
  6. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 7, 28–29, 38.
  7. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 35–37.
  8. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 42.
  9. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 42–43.
  10. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 48–49.
  11. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 56.
  12. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 18.
  13. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 23.
  14. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 19.
  15. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 41.
  16. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 48.
  17. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 49.
  18. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 58.
  19. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 58–62.
  20. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 65.
  21. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 69.
  22. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 59.
  23. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 70.
  24. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 70–71.
  25. 1 2 Leigh 1994 ↓, s. 86.
  26. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 79, 81.
  27. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 82.
  28. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 80.
  29. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 83.
  30. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 86–88.
  31. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 117–118.
  32. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 89–90.
  33. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 94–95.
  34. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 98, 107–108.
  35. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 119.
  36. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 105.
  37. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 126, 129.
  38. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 130.
  39. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 134.
  40. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 118.
  41. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 144–45.
  42. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 137.
  43. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 138.
  44. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 141–142.
  45. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 146.
  46. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 155.
  47. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 156.
  48. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 157–158.
  49. 1 2 Leigh 1994 ↓, s. 160.
  50. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 166, 175.
  51. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 168–169.
  52. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 9, 172, 176–177.
  53. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 167, 178, 182.
  54. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 183, 186, 189, 203.
  55. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 189–190.
  56. 1 2 Leigh 1994 ↓, s. 202.
  57. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 208.
  58. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 204–206.
  59. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 209.
  60. 1 2 Leigh 1994 ↓, s. 214.
  61. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 216.
  62. 1 2 Leigh 1994 ↓, s. 220.
  63. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 217.
  64. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 222.
  65. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 227.
  66. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 229–230.
  67. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 242–243.
  68. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 244–245.
  69. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 245.
  70. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 255–257.
  71. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 252, 258.
  72. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 258, 260.
  73. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 261.
  74. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 263.
  75. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 261–262.
  76. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 7, 269, 271–272.
  77. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 276–277.
  78. 1 2 Leigh 1994 ↓, s. 278.
  79. ↑ https://screenrant.com/arrested-development-season-4-liza-minnelli/
  80. ↑ 'Sex and the City 2' amazingness: Liza Minnelli does her version of 'Single Ladies' [online], EW.com [dostęp 2024-07-07] (ang.).
  81. ↑ WATCH: Lady Gaga helps Liza Minnelli present best picture at 2022 Oscars, whispers 'I got you' [online], ABC7 Los Angeles, 28 marca 2022 [dostęp 2024-07-07] (ang.).
  82. ↑ Owen Gleiberman, ‘Liza: A Truly Terrific Absolutely True Story’ Review: Liza Minnelli’s Life Proves as Radiant as Her Art in Bruce David Klein’s Scintillating Documentary [online], Variety, 19 czerwca 2024 [dostęp 2024-07-07].
  83. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 50–51, 60.
  84. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 9, 78, 91, 107, 144.
  85. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 109, 111, 121, 125.
  86. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 131–132, 160.
  87. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 146–153.
  88. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 154.
  89. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 164, 199.
  90. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 179–181, 184–185.
  91. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 196, 201.
  92. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 206–207.
  93. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 203.
  94. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 210.
  95. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 211, 219.
  96. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 238.
  97. ↑ Leigh 1994 ↓, s. 273.

Bibliografia

Linki zewnętrzne