Jane Fonda (2025) | |
| Imię i nazwisko |
Jane Seymour Fonda |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
21 grudnia 1937 |
| Zawód | |
| Współmałżonek |
Roger Vadim |
| Lata aktywności |
od 1954 |
| Odznaczenia | |
| Strona internetowa | |
Jane Seymour Fonda (ur. 21 grudnia 1937 w Nowym Jorku) – amerykańska aktorka, producentka filmowa, pisarka i aktywistka. Laureatka licznych nagród, w tym dwóch Oscarów, dwóch BAFTA, Primetime Emmy i siedmiu Złotych Globów. Zdobyła także Honorową Złotą Palmę, Honorowego Złotego Lwa, Nagrodę im. Cecila B. DeMille’a oraz nagrody Amerykańskiego Instytutu Filmowego i Gildii Aktorów Ekranowych za całokształt twórczości.
Jako aktorka zadebiutowała w 1954 rolą teatralną w przedstawieniu Dziewczyna z prowincji w Omaha Community Playhouse. W kinie po raz pierwszy pojawiła się w filmie Wysoka historia (1960). Uwagę kinomanów zwróciła na siebie tytułową rolą w filmie fantasy Barbarella (1968). Status jednej z najlepiej zarabiających gwiazd kina zyskała po zagraniu tytułowej roli w kasowej komedii Kasia Ballou (1965). Wygrała Oscary dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej za role w filmach Klute (1971) i Powrót do domu (1978). Uznanie i popularność przyniosły jej też m.in. filmy Boso w parku (1967), Czyż nie dobija się koni? (1969), Julia (1977), Przybywa jeździec (1978), Suita kalifornijska (1978), Chiński syndrom (1979), Nad złotym stawem (1981), Nazajutrz (1986) i Sposób na teściową (2005), a także serial telewizyjny Grace i Frankie (2015–2022). W trakcie kariery zagrała w filmach uznanych reżyserów, takich jak np. Roger Vadim, Sydney Pollack, Alan J. Pakula i George Cukor.
Od lat 70. XX w. zaangażowana w działalność polityczną, społeczną, filantropijną i charytatywną.
Urodziła się poprzez cięcie cesarskie 21 grudnia 1937 w Nowym Jorku jako córka aktora Henry’ego Jaynesa Fondy (ur. 16 maja 1905, zm. 12 sierpnia 1982) i finansistki Frances Fondy (z domu Ford Seymour; 14 kwietnia 1908, zm. 14 kwietnia 1950). Imię zawdzięcza trzeciej żonie króla Henryka VIII – Jane Seymour, swojej dalekiej przodkini. Jej młodszy brat Peter Henry (ur. 23 lutego 1940, zm. 16 sierpnia 2019) został aktorem, scenarzystą i reżyserem filmowym. Z pierwszego małżeństwa matki (z George’em T. Brokawem) miała przyrodnią siostrę, Frances de Villers Brokaw (1931–2008).

Dorastała w pałacu przy 900 North Tigertail Road w Los Angeles. Jako dziecko cierpiała na brak wystarczającej troski i zainteresowania ze strony chłodnych emocjonalnie rodziców, była wychowywana głównie przez guwerantki i liczny personel zatrudniony w rezydencji Fondów. W 1949 jej ojciec odszedł do innej kobiety, aktorki Susan Blanchard. Jej matka w kwietniu 1950 popełniła samobójstwo w szpitalu psychiatrycznym Craig House w Beacon pod Nowym Jorkiem. Po ślubie ojca z Susan Blanchard w grudniu 1950 (małżeństwo zakończyło się rozwodem w 1957) przeprowadziła się z nim do kamienicy przy East Severty Fourth Street w Nowym Jorku. Kiedy miała 13 lat, zachorowała na bulimię, z którą mierzyła się aż do 37. roku życia.
W 1944 rozpoczęła naukę w Town and Country School w Brentwood, a następnie w Greenwich Academy w Greenwich w stanie Connecticut, dokąd przeprowadziła się ze względu na zobowiązania zawodowe ojca. Uczyła się w żeńskim Vassar College w Troy. Latem 1956 wyjechała do Paryża, gdzie podjęła studia w zakresie malarstwa w akademii Beaux Art. Po powrocie do Stanów Zjednoczonych pracowała jako fotomodelka, a jedno z jej zdjęć zostało opublikowane w 1959 na okładce lipcowego wydania czasopisma „Vogue”.
Jako aktorka zadebiutowała w 1954 rolą w przedstawieniu Dziewczyna z prowincji (The Country Girl) w Omaha Community Playhouse w Omaha w stanie Nebraska. W spektaklu zagrała u boku ojca, choć miała z nim napięte relacje. W 1958 zapisała się na kursy dramatyczne do Actors Studio Lee Strasberga. W tym okresie zamieszkała w apartamencie przy 55 East Street w Nowym Jorku. 29 lutego 1960 wystąpiła premierowo w spektaklu Była sobie mała dziewczynka (There Was a Little Girl) w Cort Theater na Broadwayu, a za rolę w tej sztuce otrzymała przychylne recenzje i nagrodę miesięcznika „Theater World” za najbardziej obiecujący debiut teatralny sezonu 1959/1960.

W 1959 zawarła pięcioletni kontrakt aktorski z Joshuą Loganem, u którego zadebiutowała główną rolą żeńską w komedii Wysoka historia (Tall Story, 1960), jednak film zebrał chłodne recenzje. Wiosną 1960 wystąpiła w spektaklu Zaproszenie do marca (Invitation to a March (reż. Arthur Laurents) i za swoją rolę zebrała kolejne przychylne recenzje. W 1961 wystąpiła w serialu telewizyjnym Sznur różańca (A String of Beads) i filmie Edwarda Dmytryka Spacer po dzikiej stronie (Walk on the Wild Side, 1962). Po fiasku Spaceru… odkupiła za 100 tys. dol. kontrakt, który zawarła z Loganem. Następnie wystąpiła w filmach: Raport Chapmana (The Chapman Report, 1962) George’a Cukora, Okres przygotowawczy (Period of Adjustment, 1962) George’a Roya Hilla i W chłodzie dnia (In the Cool of the Day, 1963) Roberta Stevensa, jednak wszystkie trzy zebrały chłodne recenzje i poniosły komercyjną klęskę. Krytyczne opinie zebrała również za występ w komedii Zabawna para (Fun Couple) wystawionej premierowo 26 października 1962 w Lyceum Theatre. Zagrała także w przedstawieniu realizowanym przez Actors Studio Dziwne interludium (Strange Interlude) i w filmie Petera Tewksbury’ego Niedziela w Nowym Jorku (Sunday in New York, 1963). Po zagraniu w Niedzieli… wyjechała do Paryża, gdzie wystąpiła w ciepło przyjętej przez krytyków w Europie, ale gorzko przez amerykańskich recenzentów, roli Melindy w filmie Rene Clementa Koty (Joy House, 1964) z Alainem Delonem. Podczas pobytu w Paryżu nawiązała relację uczuciową z reżyserem Rogerem Vadimem, u którego w późniejszym czasie zagrała w kilku filmach: Krąg (La Ronde, 1964), Zdobycz (La curée, 1966), Barbarella (Barbarella: Queen of the Galaxy, 1968) i Trzy kroki w szaleństwo (Histoires extraordinaires, 1968). Po nakręceniu Kręgu wróciła do Hollywood, by zagrać tytułową rolę w kasowej komedii Elliota Silversteina Kasia Ballou (Cat Ballou, 1965), dzięki której zyskała status jednej z najlepiej zarabiających gwiazd kina. Następnie zagrała Annę Reeves w thrillerze Arthura Penna Obława (The Chase, 1966), Ellen Gordon w komedii Roberta Ellisa Millera W każdą środę (Any Wednesday, 1966) i Julie Ann Warren w dramacie Ottona Premingera Szybki zmierzch (Hurry Sundown, 1967). Za rolę Corie Bratter w komedii romantycznej Gene Saksa Boso w parku (Barefoot in the Park, 1967) była nominowana do nagrody BAFTA dla najlepszej aktorki zagranicznej. W latach 60. odrzuciła propozycję zagrania: Lary w melodramacie Davida Leana Doktor Żywago (Doctor Zhivago, 1965), Bonnie Parker w gangsterskim filmie neo-noir Arthura Penna Bonnie i Clyde (Bonnie and Clyde, 1967) i horrorze psychologicznym Romana Polańskiego Dziecko Rosemary (Rosemary’s Baby, 1968).

Za rolę zubożałej Glorii, biorącej udział w wycieńczającym maratonie tańca, w dramacie Sydneya Pollacka osadzonym w czasach Wielkiego kryzysu Czyż nie dobija się koni? (They Shoot Horses, Don’t They?, 1969) otrzymała w 1970 nominację do Oscara dla najlepszej aktorki i Nagrodę Nowojorskich Krytyków Filmowych dla najlepszej aktorki roku. Po zakończeniu zdjęć do tego filmu odbyła podróż do Indii, a ujrzawszy panującą tam biedę i nierówność niedługo po powrocie do Stanów zaangażowała się w politykę. W marcu 1970 wzięła udział w pokojowym marszu na rzecz Indian zorganizowanym w bazie wojskowej w Fort Lawson. W konsekwencji swojego zaagażowania politycznego była do 1973 pod obserwacją FBI. W grudniu 1970 wzięła udział w manifestacji przeciwprzemocowej, która została zorganizowana przez studentów University of Texas w Arlington. Wypowiadała się publicznie w sprawie walki o prawa kobiet i osób czarnoskórych oraz deklarowała solidarność z Partią Czarnych Panter i Ruchem Czarnych Muzułmanów. Agitowała przeciwko wojnie wietnamskiej poprzez udział w protestach antywojennych, za co kilkukrotnie była aresztowana. Ze względu na swoje poglądy i wypowiedzi była często atakowana przez konserwatystów. 3 października 1970 została aresztowana za rzekomy przemyt narkotyków i napaść na dwóch funkcjonariuszy FBI, jednak do czerwca 1971 została oczyszczona ze wszystkich zarzutów. Po tych zdarzeniach wniosła do sądu federalnego w Waszyngtonie pozew przeciwko Richardowi Nixonowi oraz części personelu Białego Domu, FBI, CIA i amerykańskiego rządu, których oskarżyła o „poważne naruszenie jej praw obywatelskich”. W maju 1979 strony zawarły ugodę, która zawierała „przyznanie się administracji państwowej do bezprawnych ingerencji w życie prywatne, podejmowanych przez funkcjonariuszy FBI wobec aktorki w latach 1970–1975”.

W lutym 1971 ogłosiła powstanie grupy kabaretowej FTA (Fuck The Army, pol. Pieprzyć Armię), która prezentowała satyry przeciwko wojnie w Wietnamie, nietolerancji i administracji Richarda Nixona. W lipcu 1972 odbyła wizytę pokojową w Hanoi, gdzie spotkała się z wicepremierem Wietnamu Nguyenem Duy Trinhem i kilkoma amerykańskimi więźniami, a także zrobiła sobie zdjęcie z wietnamskimi żołnierzami Vietcongu, za co była szeroko krytykowana w amerykańskiej prasie. Sama po latach uznała zdarzenie za „najgłupszą i najbardziej bezmyślną rzecz, jaką zrobiła w życiu” oraz publicznie przepraszała żołnierzy, których mogła urazić swoimi wcześniejszymi wypowiedziami i działaniami. Wyprodukowała dokumentalny film antywojenny F.T.A. (1972), w którym zagrała z Donaldem Sutherlandem; produkcja poniosła komercyjną klęskę.
W międzyczasie kontynuowała karierę aktorską. Powróciła do kina rolą prostytutki Bee w mrocznym kryminale Alana J. Pakuli Klute (1971), a za swój występ w filmie otrzymała w 1972 Złoty Glob dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym i Oscara dla najlepszej aktorki. Następnie zagrała w filmach, które poniosły porażkę komercyjną: w dramacie politycznym Jean-Luc Godarda Wszystko w porządku (Tout va bien, 1972), dramacie Josephs Loseya Dom lalki (A Doll’s House, 1973), komedii kryminalnej Alana Myersona Steelyard Blues (1973) i baśni filmowej George’a Cukora Błękitny ptak (The Bluebird, 1976). Kontynuowała działalność społeczną, m.in. założyła organizację Indochina Peace Kampaign (IPC) i wyprodukowała film dokumentalny Introduction to the Enemy (1974) o odbudowywaniu Wietnamu po wojnie. Organizację IPC z czasem przekształciła w studio filmowe International Pictures Corporation Films. Poza tym wspierała męża, Toma Haydena, w kampaniach wyborczych do Zgromadzenia Stanowego Kalifornii w 1976 i 1982 oraz zaangażowała się w liczne akcje filantropijne.

Zebrała przychylne recenzje za tytułową rolę żeńską w komedii Teda Kotcheffa Dick i Jane (Fun with Dick and Jane, 1977) z George’em Segalem. Za rolę Lillian Hellman w dramacie biograficznym Freda Zinnemanna Julia (1977) otrzymała Złoty Glob dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym i była nominowana do Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. Za kreację Sally Hyde w dramacie wojennym Hala Ashby’a Powrót do domu (Coming Home, 1978) otrzymała Złoty Glob i Oscara dla najlepszej aktorki. Do końca lat 70. zagrała także m.in. w ciepło przyjętych filmach: Przybywa jeździec (Comes a Horseman, 1978) Alana J. Pakuli i Suita kalifornijska (California Suite, 1978) Herberta Rossa. Za rolę reporterki Kimberly Wells w katastroficznym filmie Jamesa Bridgesa Chiński syndrom (The China Syndrome, 1979) otrzymała kolejną w karierze nominację do Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. Dekadę zakończyła występem w komediodramacie Sydneya Pollacka Elektryczny jeździec (The Electric Horseman, 1979).
Równocześnie z działalnością aktorską od końca lat 70. przez niemal całą następną dekadę układała własne ćwiczenia aerobiku i prowadziła sale ćwiczeń „Jane Fonda Workout Inc.” oraz wydawała książki (m.in. Jane Fonda's Workout Book) i kasety wideo z ćwiczeniami. Zagrała Judy Bernly, jedną z trzech głównych bohaterek komedii Colina Higginsa Od dziewiątej do piątej (Nine to Five, 1980) z Lily Tomlin i Dolly Parton. Następnie wystąpiła u boku ojca w dramacie obyczajowym Marka Rydella Nad złotym stawem (On Golden Pond, 1981), a za kreację Chelsea Thayer Wayne uzyskała nominację do Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. Następnie zagrała Lee Winters w dramacie politycznym Alana J. Pakuli Prolongata (Rollover, 1981), który zebrał krytyczne recenzje i nie odniósł sukcesu komercyjnego.
W 1984 została uznana przez redakcję „World Almanac” za trzecią najbardziej wpływową kobietę w Stanach Zjednoczonych, zaś Instytut Gallupa umieścił ją na czwartym miejscu swojego analogicznego zestawienia. Za występ w tytułowej roli w telewizyjnym dramacie Daniela Petrie Lalkarka (The Dollmaker, 1984) otrzymała nagrodę Emmy dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej w serialu lub filmie. Wystąpiła także w thrillerze psychologicznym Normana Jewisona Tajemnica klasztoru Marii Magdaleny (Agnes of God, 1985). Za kreację aktorki Alex Sternbergen w thrillerze Sidneya Lumeta Nazajutrz (The Morning After, 1986) otrzymała kolejną w karierze nominację do Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. W tym okresie brała udział w kolejnych debatach politycznych i społecznych, m.in. poparła tzw. „Propozycję 65” (żądającą zakazu produkcji wielu toksycznych materiałów), włączyła się w kampanię na rzecz uwolnienia z radzieckiego więzienia żydowskiej dysydentki Idy Nudel. W 1987 odwiedziła Polskę i wyraziła poparcie dla NSZZ „Solidarność”.

W drugiej połowie lat 80. zagrała w filmach: Stary Gringo (Old Gringo, 1989) Luisa Puenzo. Po premierze filmu Martina Ritta Stanley i Iris (1990), w którym zagrała tytułową rolę żeńską u boku Roberta De Niro, porzuciła kino. Przez drugą połowę lat 90. zajmowała się propagowaniem świadomego rodzicielstwa (m.in. przekazała kilka milionów dolarów na program zapobiegania ciąży wśród nastolatek z biednych dzielnic), problemami Trzeciego świata, ochroną zwierząt, jogą i wegetarianizmem, a także kręceniem interwencyjnych reportaży i dokumentów.
Podczas 72. ceremonii rozdania Oscarów w 2000 wręczyła Andrzejowi Wajdzie honorową nagrodę za „całokształt osiągnięć jako reżyser”. W 2004 wznowiła karierę aktorską, występując w spektaklu Monologi waginy w Bombaju i filmowej komedii romantycznej Roberta Luketica Sposób na teściową (Monster-In-Law, 2005) z Jennifer Lopez i Michaelem Vartanem. W 2005 wydała autobiografię pt. My Life So Far. W 2006 została twarzą koncernu kosmetycznego L’Oréal.
W 2018 wystąpiła w filmie dokumentalnym Jane Fonda w pięciu odsłonach. Od 2019 aktywnie udziela się w ruchu Fire Drill Fridays nagłaśniającym kwestie związane z katastrofą klimatyczną.
W młodości spotykała się z Jamesem Francisiusem, hrabią Giovannim Volpim oraz aktorami: Timmym Everettem i Andreasem Voutsinasem. 14 sierpnia 1966 wyszła za reżysera Rogera Vadima, z którym ma córkę, Vanessę (ur. 28 września 1968) oraz była macochą dla jego córki Nathalie i syna Christiana. Ich rozwód sfinalizowano w styczniu 1973. Po rozstaniu z mężem romansowała z przedsiębiorcą Fredem Gardnerem i aktorem Donaldem Sutherlandem.
21 stycznia 1973 wyszła za aktywistę i polityka Toma Haydena, z którym ma syna Troya O’Donovana Garrity’ego (ur. 7 lipca 1973) i z którym rozwiodła się w 1990. Po rozwodzie związała się z instruktorem surfingu Lorenzo Caccialanzą.
21 grudnia 1991 wyszła za potentata medialnego, twórcę CNN, Teda Turnera, z którym rozwiodła się 22 maja 2000.
| Lata | Tytuł | Rola | Stacja/platforma | Dodatkowe informacje |
|---|---|---|---|---|
| 1982 | 9 to 5 | O’Neil | ABC | odcinek „The Security Guard” |
| 2012–2014 | Newsroom | Leona Lansing | HBO | 10 odcinków |
| 2014 | Simpsonowie | Maxime Lombard | Fox | dubbing, odcinek „Przeciwności się przyciągają” |
| 2015–2022 | Grace i Frankie | Grace Hanson | Netflix | 94 odcinki, również producent wykonawczy |
| 2017–2020 | Elena z Avaloru | Shuriki | Disney Channel Disney Junior |
dubbing, 10 odcinków |
| 2021–2022 | Stoner Cats | pani Stoner | — | dubbing, 7 odcinków |