Dolly Parton

Wczesne lata

Urodziła się w Pittman Center w stanie Tennessee jako jedno z dwanaściorga dzieci Avie Lee (z domu Owens) i Roberta Lee Partona, plantatora tytoniu. Rodzina miała korzenie angielskie, szkockie, irlandzkie, niemieckie i walijskie. Miała sześciu braci i pięć sióstr. Frieda i Floyd byli bliźniakami, pozostałymi braćmi byli: Denver, David, Bobby, Larry (zmarł przy porodzie) i Randy, a siostrami: Willadeene, Stella, Cassie i Rachel.

Muzyka odgrywała ważną rolę w jej życiu od najmłodszych lat. Jej dziadek był kaznodzieją zielonoświątkowym, pierwsze występy miały miejsce podczas nabożeństw w lokalnym zborze Kościoła Bożego. Jako dziecko regularnie występowała w lokalnych programach radiowych i telewizyjnych. Profesjonalną karierę muzyczną rozpoczęła w 1964 roku, po ukończeniu szkoły średniej Sevier County High School w Sevierville.

Kariera

W wieku 13 lat dokonała pierwszych nagrań i pojawiła się na scenie Grand Ole Opry w Nashville, gdzie poznała Johnny’ego Casha, który zachęcił ją do kontynuowania kariery. Zamieszkała w Nashville. Pierwszy sukces osiągnęła jako współkompozytorka, kiedy wspólnie z wujkiem Billem Owensem napisała piosenki – „Put It Off Until Tomorrow” (1966) dla Billa Phillipsa i „Fuel to the Flame” (1967) dla Skeeter Davis. Obydwa utwory znalazły się na listach przebojów country.

W 1965, w wieku 19 lat podpisała kontrakt z Monument Records. 30 maja 1966 wyszła za mąż za Carla Thomasa Deana, którego poznała dwa lata wcześniej w pralni w Nashville. W 1967 wydała swoje pierwsze single – „Dumb Blonde” i „Something Fishy” oraz debiutancki album Hello, I’m Dolly. W tym samym roku została zaproszona przez Portera Wagonera do jego cyklicznego programu telewizyjnego z muzyką country, który oglądało ponad 45 mln widzów i podpisała umowę z firmą fonograficzną RCA. Nagrany w duecie z Wagonerem singel „The Last Thing on My Mind” (1967) trafił do pierwszej dziesiątki notowania country. Pierwsza solowa piosenka „Joshua” (1970) była na pierwszym miejscu notowania.

Przez kolejnych sześć lat, od 1971 począwszy, jej piosenki były w ścisłej czołówce listy. Jej kolejna kompozycja „Jolene” (1973) stała się sukcesem w USA i Wielkiej Brytanii, a w 2004 porywającą wersję nagrał zespół The White Stripes. Z kolei ballada „I Will Always Love You” (1973) nagrana przez Whitney Houston na potrzeby filmu Bodyguard (1992) okazała się megahitem na całym świecie, wcześniej Elvis Presley chciał przerobić ten utwór, ale gdy jego menedżer, płk Tom Parker, zażądał przepisania połowy praw autorskich na swego podopiecznego, Parton odmówiła. W 1975 Parton zakończyła współpracę z Wagonerem, choć artysta nadal wspierał ją w karierze.

W latach 70. była jedną z najważniejszych postaci amerykańskiego świata rozrywki. Podjęła współpracę z menedżerką Sandy Gallin, która zajmowała się jej karierą przez 25 lat. Miała w telewizji własny program Dolly! (1976–1977). Jej album Here You Come Again (1977) sprzedał się w liczbie 1 mln egzemplarzy, zajmując pierwsze miejsce na liście albumów country i docierając do 20. miejsca na liście pop. Jej single – „Love Is Like a Butterfly” (1974), „Heartbreaker”, (1978), „Baby I’m Burning” (1979), „You’re the Only One” (1979) i „Sweet Summer Lovin'” (1979) – zdobywały szczyty notowań list przebojów.

W 1978 odebrała swoją pierwszą nagrodę Grammy. Za występ w programie ABC Cher... Special (1978) była nominowana do nagrody Emmy. Jej zdjęcia opublikowane były na okładkach najważniejszych magazynów, takich jak: „People” (w kwietniu 1977, w sierpniu 1982, w lipcu 1984), „Star” (w sierpniu 1978), „Playboy” (w październiku 1978), „Life” (w październiku 1979), „Tit-Bits” (w marcu 1980, w kwietniu 1981), „Rolling Stone” (w grudniu 1980), „Film” (w czerwcu 1984), „Interview” (w lipcu 1984, w lipcu 1989), „TV Guide” (w październiku 1987, w listopadzie 1993) i „Vanity Fair” (w czerwcu 1991).

Jako aktorka zadebiutowała rolą pracowitej i ambitnej sekretarki Doralee Rhodes w komedii Colina Higginsa Od dziewiątej do piątej (Nine To Five, 1980). Za występ była nominowana do Złotego Globu dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu i dla najbardziej obiecującej nowej aktorki, a za utwór z filmu „9 to 5” (1980) otrzymała dwie Nagrody Grammy za najlepszą piosenkę country i najlepsze żeńskie wokalne wykonanie country oraz People’s Choice Award za ulubiony motyw/utwór z filmu, a ponadto zdobyła nominację do Oscara za najlepszą piosenkę oryginalną. Przebojami stały się śpiewane przez nią utwory: „Starting Over Again” (1980), „Old Flames Can’t Hold a Candle to You” (1980) i „Islands in the Stream” (1983; napisany przez Barry’ego Gibba z Bee Gees) w duecie z legendą country Kennym Rogersem. Jako Mona Stangley w komedii muzycznej Colina Higginsa Najlepszy mały burdelik w Teksasie (The Best Little Whorehouse in Texas, 1982) była nominowana do nagrody Złotego Globu dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu. W komedii muzycznej Boba Clarka Kryształ górski (Rhinestone, 1984) zagrała piosenkarkę Jake Farris, jednak utwór „Drinkenstein” z filmu przyniósł jej Złotą Malinę w kategorii najgorsza piosenka.

W 1986 otworzyła swój park rozrywki o nazwie Dollywood i reaktywowała swój program telewizyjny. W komediodramacie Herberta Rossa Stalowe magnolie (Steel Magnolias, 1989) wystąpiła w roli Truvy Jones. W telewizyjnym dramacie muzycznym NBC Dziki teksański wiatr (Wild Texas Wind, 1991), którego także była współscenarzystką, u boku Gary’ego Buseya zagrała piosenkarkę Thiolę „Big T” Rayfield z zespołu Texas Swing, uwikłaną w brutalny, destrukcyjny związek, który prowadzi do napięcia i morderstwa. Piosenka „The Day I Fall in Love” w duecie z Jamesem Ingramem, nagrana do komedii familijnej Beethoven 2 (Beethoven’s 2nd, 1993) zdobyła nominację do Oscara i Złotego Globu. Za wykonywany przez nią utwór „Travelin’ Thru” z dramatu Duncana Tuckera Transamerica (2005) zdobyła kolejną nominację do Oscara i Złotego Globu. W 2006 wydała książkę kucharską Dolly’s Dixie Fixin’s: Love, Laughter, and Lots of Good Food. W 2007 założyła wytwórnię Dolly Records, wydała jej nakładem singla „Better Get To Livin'” (2007), a następnie studyjny album Backwoods Barbie (2008), koncertowy Live From London (2009), dokumentujący występ w londyńskiej O2 Arena i 42. płytę w karierze Blue Smoke (2014).

Poprzez założoną przez siebie fundację Dollywood Foundation pomagała rozwijać czytelnictwo dzieci, wspierała chorych na AIDS, mniejszości seksualne, zatrudniała do pracy osoby z biednych regionów, wspomagała Amerykański Czerwony Krzyż i centra leczenia nowotworów.

Śmierć

Zmarła 25 sierpnia 2026, cztery dni po przyjęciu do szpitala Vanderbilt-Ingram Cancer Center w Nashville, w wieku 80 lat. Oficjalny komunikat tego samego dnia przekazał jej siostrzeniec, Bryan Seaver. Przedstawiciele artystki potwierdzili, że przyczyną zgonu była krótka walka z chorobą nowotworową, której dokładnego rodzaju nie ujawniono. W ostatnich miesiącach życia Parton zmagała się również z innymi problemami zdrowotnymi, m.in. z kamicą nerkową, przez które w maju 2026 odwołała rezydenturę koncertową w Las Vegas. Media przypominały również, że piosenkarka była w głębokiej żałobie po śmierci męża, Carla Thomasa Deana, który zmarł w marcu 2025.

Wiadomość o śmierci artystki wywołała międzynarodowe reakcje. Oficjalne oświadczenie wydał m.in. prezydent USA Donald Trump, który zarządził opuszczenie flag państwowych do połowy masztu na jeden tydzień. W Portoryko ogłoszono czwartek 27 sierpnia dniem żałoby narodowej. Hołd artystce i jej działalności filantropijnej złożyli liczni przedstawiciele świata kultury oraz polityki. Zgodnie z wolą Parton, uroczystości pogrzebowe zaplanowano jako prywatne; rodzina poprosiła fanów, aby zamiast składania kwiatów wspierali jej fundację Imagination Library.

Filmy

Seriale

• 1976–1977: Dolly! – w roli samej siebie
• 1977: Musikladen – w roli samej siebie
• 1984–2017: Today – w roli samej siebie
• 1986: Alvin i wiewiórki – w roli samej siebie (głos)
• 1990: Projektantki – w roli samej siebie
• 1999: Simpsonowie – w roli samej siebie (głos)
• 2005: Reba jako Dolly Majors
• 2006, 2007, 2010: Hannah Montana jako ciocia Dolly
• 2022: Grace i Frankie jako Agnes
• 2022: The Orville – hologram jej samej