Niob

Niob
	cyrkon ← niob → molibden
	Wygląd
	metaliczny szary, anodowany jest niebieskawy
	; Widmo emisyjne niobu
	Ogólne informacje
Nazwa, symbol, l.a.	niob, Nb, 41; (łac. niobium)
Grupa, okres, blok	5 (VB), 5, d
Stopień utlenienia	III, V
Właściwości metaliczne	metal przejściowy
Właściwości tlenków	średnio kwasowe
Masa atomowa	92,906 ± 0,001
Stan skupienia	stały
Gęstość	8570 kg/m³
Temperatura topnienia	2477 °C
Temperatura wrzenia	4744 °C
Numer CAS	7440-03-1
PubChem	23936
Właściwości atomowe
Promień; • atomowy; • walencyjny	; 145 (obl. 198) pm; 137 pm
Konfiguracja elektronowa	[Kr]4d45s1
Zapełnienie powłok	2, 8, 18, 12, 1; (wizualizacja powłok)
Elektroujemność; • w skali Paulinga; • w skali Allreda	; 1,60; 1,23
Potencjały jonizacyjne	I 652,1 kJ/mol; II 1380 kJ/mol; III 2416 kJ/mol
Właściwości fizyczne
Ciepło parowania	696,6 kJ/mol
Ciepło topnienia	26,4 kJ/mol
Ciśnienie pary nasyconej	7,55×10−2 Pa (2741 K)
Konduktywność	6,93×106 S/m
Ciepło właściwe	265 J/(kg·K)
Przewodność cieplna	53,7 W/(m·K)
Układ krystalograficzny	regularny przestrzennie centrowany
Twardość; • w skali Mohsa	; 6
Prędkość dźwięku	3480 m/s
Objętość molowa	10,83×10−6 m³/mol
Najstabilniejsze izotopy
Niebezpieczeństwa
	Globalnie zharmonizowany system; klasyfikacji i oznakowania chemikaliów
	Niebezpieczeństwo
Zwroty H	H228
Zwroty P	P210, P240, P241, P280, P370+P378
Numer RTECS	QT9900000
	Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą; warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Niob (Nb, łac. niobium) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych układu okresowego. Nazwa pochodzi od Niobe, córki Tantala z mitologii greckiej. W anglosaskiej literaturze dotyczącej metalurgii spotykana jest nazwa Columbium z symbolem Cb.

Charakterystyka

Jest to stalowoszary, miękki, ciągliwy i kowalny(inne języki) metal, podobny właściwościami do tantalu. Nie ulega korozji nawet w wysokiej temperaturze, jest odporny na działanie mocnych kwasów nieorganicznych i wody królewskiej, a także stopionych alkaliów. Reaguje, podobnie jak tantal, z kwasem fluorowodorowym, z utworzeniem kompleksu – kwasu sześciofluoroniobowego(V):

2Nb + 12HF → 2NbF₆⁻ + 2H⁺ + 5H₂↑

W środowisku niekompleksującym jony niobu nie istnieją – strąca się wodorotlenek Nb(OH)₅. Niob tworzy tlenek Nb₂O₅, który reaguje z roztopionymi alkaliami, tworząc niobiany, rozpuszczalne w wodzie tylko przy wysokim pH. Jony niobu na V stopniu utlenienia są bezbarwne, na IV i III stopniu utlenienia mają zabarwienie.

Występowanie

Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 20 ppm. Minerałem tego pierwiastka jest kolumbit (Fe,Mn)Nb₂O₆.

Odkrycie

Niob został odkryty w 1801 r. przez Charlesa Hatchetta.

Zastosowanie

Otrzymuje się go na skalę przemysłową i stosuje do produkcji stopów z żelazem i niklem, a także w technice jądrowej. Stopy niobu z cyną i glinem wykazują właściwości nadprzewodzące. Katalizatory zawierające tlenek niobu są przydatne do produkcji kwasu akrylowego, krakingu węglowodorów i hydrorafinacji frakcji ropy naftowej.

W 2010 roku wydobyto łącznie ok. 63 tys. ton niobu, z czego 58 tys. ton (ok. 92%) w Brazylii, zaś 4,42 tys. ton (ok. 7%) w Kanadzie. Ze względu na znaczenie niobu w działalności gospodarczej i wysokie ryzyko dostaw, UE zaliczyła niob do surowców krytycznych.

Uwagi

↑ Podana wartość stanowi przybliżoną standardową względną masę atomową (ang. abridged standard atomic weight) publikowaną wraz ze standardową względną masą atomową, która wynosi 92,90637 ± 0,00001. Zob. Prohaska i in. 2022 ↓, s. 580–584.

Przypisy

↑ ThomasT. Prohaska ThomasT. i inni, Standard atomic weights of the elements 2021 (IUPAC Technical Report), „Pure and Applied Chemistry”, 94 (5), 2022, s. 573–600, DOI: 10.1515/pac-2019-0603 (ang.).
1 2 David R.D.R. Lide David R.D.R. (red.), CRC Handbook of Chemistry and Physics, wyd. 90, Boca Raton: CRC Press, 2009, s. 4-24, ISBN 978-1-4200-9084-0 (ang.).
↑ Niobium [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, 5 lutego 2025, numer katalogowy: 262722 [dostęp 2026-09-10] .
↑ IzabelaI. Nowak IzabelaI., MariaM. Ziolek MariaM., Niobium Compounds: Preparation, Characterization, and Application in Heterogeneous Catalysis, „Chemical Reviews”, 99 (12), 1999, s. 3603–3624, DOI: 10.1021/cr9800208, PMID: 11849031 [dostęp 2024-09-21] (ang.).
↑ HeH. Jilin HeH., BaiB. Zhangjun BaiB., LuL. Dong LuL., XieX. Weiping XieX., Niobium Metallurgy, [w:] The ECPH Encyclopedia of Mining and Metallurgy, Singapore: Springer Nature Singapore, 2024, s. 1440–1443, DOI: 10.1007/978-981-99-2086-0_841, ISBN 978-981-99-2085-3 (ang.).
↑ KazuhikoK. Amakawa KazuhikoK. i inni, Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol, „ACS Catalysis”, 3 (6), 2013, s. 1103–1113, DOI: 10.1021/cs400010q [dostęp 2024-09-21] (ang.).
↑ MichaelM. Hävecker MichaelM. i inni, Surface chemistry of phase-pure M1 MoVTeNb oxide during operation in selective oxidation of propane to acrylic acid, „Journal of Catalysis”, 285 (1), 2012, s. 48–60, DOI: 10.1016/j.jcat.2011.09.012 [dostęp 2024-09-21] (ang.).
↑ Lénárd-IstvánL.I. Csepei Lénárd-IstvánL.I., Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts, Technische Universität Berlin, 2011 [dostęp 2024-09-21] (ang.), rozprawa doktorska.
↑ William de RezendeW.R. Locatel William de RezendeW.R., DorothéeD. Laurenti DorothéeD., YvesY. Schuurman YvesY., NolvenN. Guilhaume NolvenN., Effect of steam on the modification of Brønsted/Lewis acidity of Nb–Mn mixed oxide catalysts, „Reaction Kinetics, Mechanisms and Catalysis”, 137 (1), 2024, s. 251–268, DOI: 10.1007/s11144-023-02536-3 [dostęp 2024-09-21] (ang.).
↑ Carlos F.C.F. Linares Carlos F.C.F., PabloP. Bretto PabloP., Hydrotreating of light cycle oil over CoMo catalysts supported on niobia-alumina or niobia-silica, „Reaction Kinetics, Mechanisms and Catalysis”, 136 (2), 2023, s. 837–849, DOI: 10.1007/s11144-023-02392-1 [dostęp 2024-09-21] (ang.).
↑ John F.J.F. Papp John F.J.F., Niobium [online], U.S. Geological Survey, styczeń 2011 [dostęp 2013-09-17] .
↑ Theresa vonT. Rennenberg Theresa vonT., YifeiY. Yu YifeiY., LucaL. Fraccascia LucaL., Devrim MuratD.M. Yazan Devrim MuratD.M., Circularity Reinforcement of Critical Raw Materials in Europe: A Case of Niobium, „Circular Economy and Sustainability”, 2024, DOI: 10.1007/s43615-024-00369-3 [dostęp 2024-09-21] (ang.).

Bibliografia

JerzyJ. Minczewski JerzyJ., ZygmuntZ. Marczenko ZygmuntZ., Chemia analityczna. 1. Podstawy teoretyczne i analiza jakościowa, Warszawa: PWN, 2001, ISBN 83-01-13498-4, ISBN 83-01-13499-2, OCLC 749313943 .

[uwaga1-1] Podana wartość stanowi przybliżoną standardową względną masę atomową (ang. abridged standard atomic weight) publikowaną wraz ze standardową względną masą atomową, która wynosi 92,90637 ± 0,00001. Zob. Prohaska i in. 2022 ↓, s. 580–584.

[CIAAW-2] ThomasT. Prohaska ThomasT. i inni, Standard atomic weights of the elements 2021 (IUPAC Technical Report), „Pure and Applied Chemistry”, 94 (5), 2022, s. 573–600, DOI: 10.1515/pac-2019-0603 (ang.).

[CRC-3] 1 2 David R.D.R. Lide David R.D.R. (red.), CRC Handbook of Chemistry and Physics, wyd. 90, Boca Raton: CRC Press, 2009, s. 4-24, ISBN 978-1-4200-9084-0 (ang.).

[SA-4] Niobium [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, 5 lutego 2025, numer katalogowy: 262722 [dostęp 2026-09-10] .

[Nowak-5] IzabelaI. Nowak IzabelaI., MariaM. Ziolek MariaM., Niobium Compounds: Preparation, Characterization, and Application in Heterogeneous Catalysis, „Chemical Reviews”, 99 (12), 1999, s. 3603–3624, DOI: 10.1021/cr9800208, PMID: 11849031 [dostęp 2024-09-21] (ang.).

[Jilin-6] HeH. Jilin HeH., BaiB. Zhangjun BaiB., LuL. Dong LuL., XieX. Weiping XieX., Niobium Metallurgy, [w:] The ECPH Encyclopedia of Mining and Metallurgy, Singapore: Springer Nature Singapore, 2024, s. 1440–1443, DOI: 10.1007/978-981-99-2086-0_841, ISBN 978-981-99-2085-3 (ang.).

[Amakawa-7] KazuhikoK. Amakawa KazuhikoK. i inni, Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol, „ACS Catalysis”, 3 (6), 2013, s. 1103–1113, DOI: 10.1021/cs400010q [dostęp 2024-09-21] (ang.).

[Hävecker-8] MichaelM. Hävecker MichaelM. i inni, Surface chemistry of phase-pure M1 MoVTeNb oxide during operation in selective oxidation of propane to acrylic acid, „Journal of Catalysis”, 285 (1), 2012, s. 48–60, DOI: 10.1016/j.jcat.2011.09.012 [dostęp 2024-09-21] (ang.).

[Csepei-9] Lénárd-IstvánL.I. Csepei Lénárd-IstvánL.I., Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts, Technische Universität Berlin, 2011 [dostęp 2024-09-21] (ang.), rozprawa doktorska.

[Locatel-10] William de RezendeW.R. Locatel William de RezendeW.R., DorothéeD. Laurenti DorothéeD., YvesY. Schuurman YvesY., NolvenN. Guilhaume NolvenN., Effect of steam on the modification of Brønsted/Lewis acidity of Nb–Mn mixed oxide catalysts, „Reaction Kinetics, Mechanisms and Catalysis”, 137 (1), 2024, s. 251–268, DOI: 10.1007/s11144-023-02536-3 [dostęp 2024-09-21] (ang.).

[Linares-11] Carlos F.C.F. Linares Carlos F.C.F., PabloP. Bretto PabloP., Hydrotreating of light cycle oil over CoMo catalysts supported on niobia-alumina or niobia-silica, „Reaction Kinetics, Mechanisms and Catalysis”, 136 (2), 2023, s. 837–849, DOI: 10.1007/s11144-023-02392-1 [dostęp 2024-09-21] (ang.).

[usgs-12] John F.J.F. Papp John F.J.F., Niobium [online], U.S. Geological Survey, styczeń 2011 [dostęp 2013-09-17] .

[Rennenberg-13] Theresa vonT. Rennenberg Theresa vonT., YifeiY. Yu YifeiY., LucaL. Fraccascia LucaL., Devrim MuratD.M. Yazan Devrim MuratD.M., Circularity Reinforcement of Critical Raw Materials in Europe: A Case of Niobium, „Circular Economy and Sustainability”, 2024, DOI: 10.1007/s43615-024-00369-3 [dostęp 2024-09-21] (ang.).

[14] Alternatywnie do skandowców zalicza się często nie lutet i lorens, lecz lantan, aktyn oraz hipotetyczny unbiun.

[15] Budowa 8. okresu jest przedmiotem badań teoretycznych i dokładne umiejscowienie pierwiastków tego okresu w ramach układu okresowego jest niepewne.