Odkryty w 1900 roku przez Friedricha Dorna. Początkowo był nazywany „emanacją” (symbol Em[potrzebnyprzypis]), proponowano dla niego także nazwę „niton” (Nt[potrzebnyprzypis]). Niektóre jego izotopy nosiły własne nazwy, pochodzące od pierwiastków z których powstały, jak 222Rn – „radon”, „emanacja radowa”, 220Rn – „toron”, „emanacja torowa” (symbol Tn) lub 219Rn – „aktynon”, „emanacja aktynowa” (An). Po roku 1923 przyjęto jako obowiązującą nazwę najtrwalszego izotopu.
Właściwości fizyczne
Radon jest bezbarwnym, bezwonnym radioaktywnym gazem szlachetnym. Występuje naturalnie, jako produkt rozpadu radu, który z kolei powstaje z obecnego w przyrodzie w sporych ilościach uranu. Jego najstabilniejszy izotop 222Rn ma okres połowicznego rozpadu 3,8 dnia i jest stosowany w radioterapii.
Gęstość radonu wynosi 9,73kg/m³ – 8 razy więcej niż średnia gęstość gazów atmosferycznych. W temperaturze pokojowej jest bezbarwny, ale schłodzony do punktu zamarzania (−71°C), nabiera barwy żółtej, a poniżej −180°C staje się pomarańczowo-czerwony. Emituje również intensywną poświatę, będącą efektem jego radioaktywności.
Promieniotwórczość
Radon w czasie rozpadu emituje promieniowanie alfa (oraz w mniejszym stopniu beta) o małej przenikliwości, ale o dużej zdolności jonizującej (wysoka energia, duża masacząstki). 222Rn jest izotopem naturalnym, pochodzącym bezpośrednio z rozpadu 226Ra (o okresie połowicznego zaniku wynoszącym 1600 lat). Ten zaś jest długożyciowym produktem przemian radioaktywnych zachodzących w naturalnym szeregu promieniotwórczym, którego pierwszym członem jest naturalny izotop uranu 238U. Zawartość uranu w skorupie ziemskiej wynosi średnio 2ppm (0,0002%), jest więc stosunkowo duża. Dlatego zawartość 222Rn w powietrzu atmosferycznym w warstwie przypowierzchniowej jest znaczna. Średnie stężenie 222Rn w powietrzu w Polsce wynosi ok. 10Bq/m³. Promieniowanie pochodzące od radonu stanowi 40–50% dawki promieniowania, jaką mieszkańcy Polski otrzymują od źródeł naturalnych. Radon może stanowić zagrożenie dla zdrowia, ponieważ gromadzi się w budynkach mieszkalnych, zwłaszcza w piwnicach, przedostając się tam z gruntu w wyniku różnicy ciśnień (efekt kominowy). Dotyczy to zwłaszcza podłoża granitowego, które zawiera więcej uranu niż skały osadowe. W Polsce obowiązuje limit stężenia radonu w nowych budynkach mieszkalnych wynoszący 200Bq/m³ (stan na 2000 r.). Szkodliwość radonu jest wynikiem stosunkowo szybkiego jego rozpadu, prowadzącego do powstania kilku krótkożyciowych pochodnych, również radioaktywnych, emitujących promieniowanie alfa.
Przedawkowanie radonu lub stała praca w kopalinach emitujących radon wpływa niekorzystnie na zdrowie. Szkodliwość polega na uszkadzaniu struktury chemicznej kwasu DNA przez wysokoenergetyczne, krótkotrwałe produkty rozpadu radonu 222Rn, co może prowadzić do choroby popromiennej.
Szacuje się, że radon odpowiada za 3–14% przypadków raka płuc na świecie, w zależności od kraju.
Terapia radonem
Niektóre badania naukowe potwierdzają pozytywne działanie radonu w terapii zapaleń górnych i dolnych dróg oddechowych. Metaanaliza 4 badań klinicznych z lat 2000–2016 dotyczących leczenia za pomocą wody radonowej wykazała poprawę wszystkich analizowanych parametrów we wszystkich badaniach.
Kąpiele w wody radonowej oferowane są jako terapia chorób narządu ruchu, układu krwionośnego, nadciśnienia oraz schorzeń narządów płciowych i skóry, a jej picie ma powodować zwiększenie wydzielania soku żołądkowego, pobudzenie układu pokarmowego, zwiększenie produkcji moczu i obniżenie poziomu cukru we krwi.
Inhalatorium Radonowe w Kowarach
W Polsce od połowy lat 60. XX w. propagatorem korzyści inhalacji radonu był Bogumił Halawa(inne języki) z Kliniki Kardiologicznej Instytutu Chorób Wewnętrznych Akademii Medycznej we Wrocławiu. Podstawą naukową takiego podejścia jest koncepcja hormezy radiacyjnej, czyli korzyści zdrowotnych wynikających z przyjmowania niewielkich dawek promieniowania jonizującego. W 1974 r. w Kowarach w dawnej kopalni uranu otwarte zostało Inhalatorium Radonowe. Problemem było znaczne przekroczenie norm stężenia radonu, wp. 55–87 razy w 1975 r., co stwarzało zagrożenie dla zdrowia personelu. Inhalatorium działało do 1990 r., kiedy to, ze względu na kwestie ekonomiczne i obawy społeczne przed promieniotwórczością po katastrofie w Czarnobylu, zostało zamknięte.
Właściwości chemiczne
Radon należy do grupy chemicznie obojętnych gazów szlachetnych. Ze względu na krótki czas rozpadu jego właściwości chemiczne oraz związki są słabo poznane. Ponieważ jest najcięższym pierwiastkiem w grupie, powinien tworzyć stosunkowo stabilne związki. Znany jest difluorek radonu, RnF2, powstający po podgrzaniu mieszaniny radonu z fluorem (w tych samych warunkach analogiczna reakcja z chlorem prawdopodobnie nie zachodzi). Ponadto znane są kompleksy typu [RnF]−[SbF6]+. Doniesiono też o otrzymaniu tritlenku radonu, RnO3.
Izotopy
Naturalnie występują cztery izotopy radonu, które powstają w wyniku rozpadu uranu238U (218Rn i 222Rn), 235U (219Rn) oraz toru232Th (220Rn). Spośród nich izotop 222Rn ma zdecydowanie najdłuższy czas trwania – 3,8 dnia (pozostałe poniżej minuty). Stanowi on praktycznie 100% radonu spotykanego naturalnie i ma możliwość migracji oraz gromadzenia się. Oprócz występujących naturalnie izotopów znanych jest około 30 innych wytworzonych sztucznie w laboratorium.
↑Wartość w nawiasach kwadratowych jest liczbą masową najtrwalszego izotopu tego pierwiastka, z uwagi na to, że nie posiada on trwałych izotopów, a tym samym niemożliwe jest wyznaczenie dla niego standardowej względnej masy atomowej. Bezwzględna masa atomowa tego izotopu wynosi: 222,01758 u (222Rn). Zob. Prohaska i in. 2022 ↓, s.580–584.
↑Krzysztof A.K.A.PachockiKrzysztof A.K.A., BohdanB.GorzkowskiBohdanB., ZdzisławZ.RóżyckiZdzisławZ., ElżbietaE.WilejczykElżbietaE., JacekJ.SmoterJacekJ., Radon 222Rn w budynkach mieszkalnych Świeradowa Zdroju i Czerniawy Zdroju, „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, 51 (3), 2000, s. 291–298 [dostęp 2026-08-17].
12MateuszM.DąsalMateuszM., AleksandraA.Szlagowska-PapuzińskaAleksandraA., Problematyczna terapia – wzlot i upadek Inhalatorium Radonowego w Kowarach na tle ówczesnego piśmiennictwa naukowego (1974–1990), „Medycyna Nowożytna”, 31 (Suplement II), 2025, s. 43–61, DOI:10.4467/12311960MN.25.012.22623 [dostęp 2026-08-17].
↑James E.J.E.HuheeyJames E.J.E., Ellen A.E.A.KeiterEllen A.E.A., Richard L.R.L.KeiterRichard L.R.L., Inorganic Chemistry. Principles of Structure and Reactivity, wyd. 4, New York: Harper Collins, 1993, ISBN0-06-042995-X.
