Aktyn

Aktyn
rad ← aktyn → tor
Wygląd
srebrzystobiały
Radioizotop 225Ac (niebieska poświata wynika z jonizacji tlenu przez promieniowanie alfa)
Radioizotop 225Ac (niebieska poświata wynika z jonizacji tlenu przez promieniowanie alfa)
Widmo emisyjne aktynu
Widmo emisyjne aktynu
Ogólne informacje
Nazwa, symbol, l.a.

aktyn, Ac, 89
(łac. actinium)

Grupa, okres, blok

–, 7, f

Stopień utlenienia

III

Właściwości metaliczne

aktynowiec

Właściwości tlenków

zasadowe

Masa atomowa

[227]

Stan skupienia

stały

Gęstość

10070 kg/m³

Temperatura topnienia

1050 °C

Temperatura wrzenia

3198 °C

Numer CAS

7440-34-8

PubChem

23965

Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)

Aktyn (Ac, łac. actinium) – nietrwały pierwiastek chemiczny zaliczany do aktynowców lub skandowców.

Odkrycie

Nazwa pochodzi od greckiego słowa aktinos oznaczającego promień. Francuski chemik André-Louis Debierne wykrył aktyn w 1899 roku na podstawie stwierdzenia promieniowania (stąd nazwa) jonizującego i widzialnego (niebieskawego) oraz wydzielania energii termicznej w przesączach otrzymanych od Pierre’a i Marii Curie. W tym samym czasie co Debierne, ten sam pierwiastek wykrył chemik niemiecki Friedrich Otto Giesel, który proponował nieuznaną nazwę emanium (łac. emanare – szerzyć się, rozpływać się, emanować).

Izotopy

Znane izotopy aktynu mają liczby masowe od 221 do 230. W skorupie ziemskiej występuje jedynie izotop 227, w obfitości ok. 3×10−14% wagowo, a w rudach uranu w ilości 0,15 mg/Mg.

Otrzymywanie

Ze środowiska naturalnego pozyskuje się go z rud uranowych przez aktywację izotopu 226Ra neutronami, po której następuje rozpad β (rozpad z emisją cząstki β, o energii 0,04 MeV następuje w 98,8% przypadków, a w pozostałych następuje rozpad alfa):

226Ra(n,γ)227Ra → 227Ac

Aktyn oddziela się następnie od radu rozpuszczalnikami organicznymi.

Pierwiastek występuje też w naturalnych szeregach promieniotwórczych torowym i uranowo-aktynowym:

232Th(α) → 228Ra(β−) → 228Ac
235U(α) → 231Th(β−) → 231Pa(α) → 227Ac

oraz w sztucznym szeregu neptunowym:

237Np(α) → 233Pa(β−) → 233U(α) → 229Th(α) → 225Ra(β−) → 225Ac

Właściwości chemiczne

Aktyn jest bardzo aktywny chemicznie i ma wysoką radiotoksyczność. Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej (ICRP) ustanowiła dopuszczalną ilość 227Ac w organizmie człowieka na 1 kBq, a kości jako narząd krytyczny. Na powietrzu łatwo się utlenia. Rozpuszcza się w kwasie solnym i azotowym. Związki aktynu są izoelektronowe z analogicznymi związkami lantanu – sole lantanu wykorzystywane są jako nośniki aktynu.

Najpopularniejsze związki

Wykorzystanie

Istnieje kilka eksperymentalnych zastosowań aktynu, zwłaszcza w medycynie, do których predysponuje pierwiastek krótki okres połowicznego rozpadu pewnych izotopów (zwłaszcza aktyn-225), oraz emisja cząstek alfa – aktyn nadaje się więc do użycia w radioterapii, dokładniej terapii nowotworów cząstkami alfa(inne języki) (targeted alpha-particle therapy, TAT), zwłaszcza nowotworów złośliwych. Może być też używany jako generator 213Bi, izotopu bizmutu także przydatnego w tej samej terapii. 225Ac jest też źródłem 209Bi.

Aktyn-227 jest używany jako znacznik używany na głębokościach, m.in. do poszukiwań innych izotopów pierwiastka.

Zobacz też