Wolfram

Wolfram
	tantal ← wolfram → ren
	Wygląd
	stalowoszary
	; Widmo emisyjne wolframu
	Ogólne informacje
Nazwa, symbol, l.a.	wolfram, W, 74; (łac. wolframium)
Grupa, okres, blok	6, 6, d
Stopień utlenienia	II, III, IV, V, VI
Właściwości metaliczne	metal przejściowy
Właściwości tlenków	średnio kwasowe
Masa atomowa	183,84 ± 0,01
Stan skupienia	stały
Gęstość	19,3×103 kg/m³
Temperatura topnienia	3410–3422 °C
Temperatura wrzenia	5555–5900 °C
Numer CAS	7440-33-7
PubChem	23964
Właściwości atomowe
Promień; • atomowy; • walencyjny	; 135 (obl. 193) pm; 146 pm
Konfiguracja elektronowa	[Xe]4f145d46s2
Zapełnienie powłok	2, 8, 18, 32, 12, 2; (wizualizacja powłok)
Elektroujemność; • w skali Paulinga; • w skali Allreda	; 2,36; 1,40
Potencjały jonizacyjne	I 770 kJ/mol; II 1700 kJ/mol; III 2300 kJ/mol
Właściwości fizyczne
Ciepło parowania	824 kJ/mol
Ciepło topnienia	35,4 kJ/mol
Ciśnienie pary nasyconej	4,27 Pa (3680 K)
Konduktywność	18,9×106 S/m
Ciepło właściwe	130 J/(kg·K)
Przewodność cieplna	174 W/(m·K)
Układ krystalograficzny	regularny przestrzennie centrowany
Twardość; • w skali Mohsa	; 7,5
Prędkość dźwięku	5174 m/s (293,15 K)
Objętość molowa	9,47×10−6 m³/mol
Najstabilniejsze izotopy
Niebezpieczeństwa
	Globalnie zharmonizowany system; klasyfikacji i oznakowania chemikaliów
	Uwaga
Zwroty H	H315, H319
Zwroty P	P305+P351+P338
	NFPA 704
	0 2 3
Numer RTECS	YO7175000
	Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą; warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Wolfram (W, łac. wolframium) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym.

Nazewnictwo

Nazwa pierwiastka pochodzi od wolframitu, minerału, z którego wolfram został wyodrębniony po raz pierwszy. Dawna nazwa polska „tungsten” pochodzi od szwedzkich słów tung – „ciężki” i sten – „kamień”; nazwa o takiej etymologii używana jest współcześnie w języku angielskim, francuskim i kilku innych. Oznaczenie wolframu symbolem "W" wprowadził Jöns Jacob Berzelius

Odkrycie

Istnienie tego pierwiastka zasugerował pierwszy w 1779 Peter Woulfe, który badał minerał wolframit. Analogiczne sugestie wysunął w 1781 Carl Scheele, który odkrył kwas wolframowy, w minerale znanym obecnie jako szelit. Storbern Bergman doszedł do wniosku, że z kwasu wolframowego można otrzymać metal. Wolfram w stanie czystym jako pierwsi wyodrębnili w 1783 hiszpańscy mineralodzy, José i Fausto Elhuyarowie, poprzez redukcję węglem drzewnym tlenku wolframu (WO_₃).

Występowanie

Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 1,25 ppm. Jego najważniejszymi minerałami są szelit CaWO₄ i wolframit (Fe,Mn)WO₄, który ma skład pośredni pomiędzy hübnerytem MnWO₄ a ferberytem FeWO₄. Wolfram zawierają także stolzyt i raspit – oba PbWO₄. Nie występuje w postaci wolnego metalu.

Głównym producentem wolframu są Chiny, odpowiadają one za około 80% światowego wydobycia wolframu i posiadają około dwie trzecie światowych zasobów. Wietnam, Rosja, Kanada i Boliwia zajmują większość pozostałego rynku.

W Europie największym złożem wolframu jest kopalnia Mittersill w Austrii w regionie Hohe Tauert (Wysokie Taury) w rejonie Salzburga w Alpach.

W Polsce wolfram występuje przede wszystkim w rudach molibdenowo-wolframowo-miedziowych w północno-wschodnich krańcach Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, głównie w okolicach Myszkowa. Jest to złoże porfirowe. Możliwość jego eksploatacji badana jest od 2025 r.

Wolfram bywa znajdowany w Sudetach, ale nie udokumentowano tam większych złóż.

Właściwości

Wolfram jest ciemnoszarym metalem. Bardzo czysty wolfram jest ciągliwy i łatwy w obróbce, natomiast z niewielkimi domieszkami węgla jest twardy i kruchy. Jest ogniotrwały, ma najwyższą temperaturę topnienia i wrzenia ze wszystkich znanych pierwiastków. W temperaturze poniżej 0,0012 K (a w postaci cienkiej warstwy poniżej 4 K) jest nadprzewodnikiem. Dzięki pasywacji jest odporny na działanie, wody, zasad, nawet wody królewskiej.

Jest odporny na działanie kwasów, z wyjątkiem mieszaniny stężonych kwasów azotowego i fluorowodorowego. Utleniacze powodują jego pasywację, jednak roztwarza się w stopionych alkaliach w obecności utleniaczy, np. KNO₃ lub KClO₃ z wytworzeniem wolframianów, np. K₂WO₄(inne języki). Na powietrzu utlenia się jedynie na gorąco (w temperaturze czerwonego żaru) tworząc WO₃. W jeszcze wyższej temperaturze, >1500 °C reaguje z chlorem, fluorem i azotem. W temperaturze pokojowej ulega działaniu fluorku chloru(inne języki):

W + 6ClF → WF₆(inne języki) + 3Cl₂

Zastosowanie

Wolfram stosowany jest jako dodatek stopowy do wysokogatunkowej stali, z jego stopów sporządza się elektrody lamp elektronowych i rentgenowskich, włókna żarowe itp. Węglik wolframu dzięki dużej twardości służy do wyrobu materiałów ściernych i narzędzi – jest głównym składnikiem widii. Ze względu na wysoką twardość i gęstość jest używany do produkcji rdzeni podkalibrowych pocisków przeciwpancernych oraz kompozytowych pocisków pełnokalibrowych, zewnętrznych części samolotów, elementów samochodów. Jest też wykorzystywany przy produkcji przewodów i kontaktów elektrycznych oraz rzutek do darta.

Ze względu na bardzo zbliżoną gęstość wolframu do złota (oba 19,3 g/cm³), metal ten wykorzystywany jest także do podrabiania złotych sztabek i monet bulionowych.

Uwagi

↑ Według części mineralogów nazwa wolframit w ogóle nie powinna być stosowana, a odpowiednie minerały, w zależności od składu, należy klasyfikować jako hübneryt lub ferberyt.

Przypisy

↑ ThomasT. Prohaska ThomasT. i inni, Standard atomic weights of the elements 2021 (IUPAC Technical Report), „Pure and Applied Chemistry”, 94 (5), 2022, s. 573–600, DOI: 10.1515/pac-2019-0603 (ang.).
1 2 3 4 Tungsten, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R.D.R. Lide (red.), wyd. 88, Boca Raton: CRC Press, 2007, s. 4-38, ISBN 978-0-8493-0488-0 (ang.).
1 2 Tungsten, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 23964 [dostęp 2022-05-23] (ang.).
1 2 CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R.D.R. Lide (red.), wyd. 88, Boca Raton: CRC Press, 2007, s. 1-14, ISBN 978-0-8493-0488-0 (ang.).
↑ Wolfram [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, numer katalogowy: 357421 [dostęp 2011-10-05] .
↑ Tungsten (nr 357421) (ang.) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck) na obszar Polski. [dostęp 2011-10-05]. (przeczytaj, jeśli nie wyświetla się prawidłowa wersja karty charakterystyki)
↑ wolfram, [w:] Słownik języka polskiego [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-05-23] .
1 2 3 R.J.R.J. King R.J.R.J., Minerals explained 41. The wolframite series, „Geology Today”, 21 (1), 2005, s. 33–37, DOI: 10.1111/j.1365-2451.2005.00493.x (ang.).
↑ wolfram. Słownik internetowy Ling.pl. [dostęp 2022-05-23].
1 2 3 4 5 6 tungsten, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2026-03-24] (ang.).
↑ AdamA. Bielański AdamA., Podstawy chemii nieorganicznej, wyd. 5, Warszawa: PWN, 2002, s. 882, ISBN 83-01-13654-5 .
↑ Physical and optical properties of minerals, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R.D.R. Lide (red.), wyd. 83, Boca Raton: CRC Press, 2002, s. 4-149–4-155, ISBN 978-0-8493-1556-5 (ang.).
↑ Kopalnia wolframu Mittersill (Austria) wzorcem dla projektu Myszków [online], Kurier Zawierciański, 4 listopada 2025 [dostęp 2026-03-20] .
1 2 3 4 Wolfram [online], Muzeum Geologiczne [dostęp 2026-03-20] .
↑ Polska ma strategiczne metale niczym z innej planety. Amerykanie już chcą je wydobywać [online], Business Insider Polska, 14 stycznia 2026 [dostęp 2026-03-20] .
1 2 3 4 Philip JohnP.J. Durrant Philip JohnP.J., BrylB. Durrant BrylB., Zarys współczesnej chemii nieorganicznej, Warszawa: PWN, 1965, s. 1119 .
Norman N.N.N. Greenwood Norman N.N.N., AlanA. Earnshaw AlanA., Chemistry of the Elements, wyd. 2, Oxford–Boston: Butterworth-Heinemann, 1997, DOI: 10.1016/C2009-0-30414-6, ISBN 0-7506-3365-4 (ang.).
1. ↑ s. 1005
2. ↑ s. 826
↑ 9 Top Countries for Tungsten Production [online], Forged Tuntsten, 1 kwietnia 2022 [dostęp 2026-03-20] .
↑ KatarzynaK. Mikołajewska KatarzynaK., Wolframowe pręty w złocie. Jak nie dać się oszukać? [online], WP Finanse, 15 października 2017 [dostęp 2024-08-01] (ang.).

[wolframit-12] Według części mineralogów nazwa wolframit w ogóle nie powinna być stosowana, a odpowiednie minerały, w zależności od składu, należy klasyfikować jako hübneryt lub ferberyt.

[CIAAW-1] ThomasT. Prohaska ThomasT. i inni, Standard atomic weights of the elements 2021 (IUPAC Technical Report), „Pure and Applied Chemistry”, 94 (5), 2022, s. 573–600, DOI: 10.1515/pac-2019-0603 (ang.).

[CRC88-2] 1 2 3 4 Tungsten, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R.D.R. Lide (red.), wyd. 88, Boca Raton: CRC Press, 2007, s. 4-38, ISBN 978-0-8493-0488-0 (ang.).

[PubChem-3] 1 2 Tungsten, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 23964 [dostęp 2022-05-23] (ang.).

[CRC88a-4] 1 2 CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R.D.R. Lide (red.), wyd. 88, Boca Raton: CRC Press, 2007, s. 1-14, ISBN 978-0-8493-0488-0 (ang.).

[SA-5] Wolfram [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, numer katalogowy: 357421 [dostęp 2011-10-05] .

[Aldrich-US-6] Tungsten (nr 357421) (ang.) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck) na obszar Polski. [dostęp 2011-10-05]. (przeczytaj, jeśli nie wyświetla się prawidłowa wersja karty charakterystyki)

[SJP-7] wolfram, [w:] Słownik języka polskiego [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-05-23] .

[King-8] 1 2 3 R.J.R.J. King R.J.R.J., Minerals explained 41. The wolframite series, „Geology Today”, 21 (1), 2005, s. 33–37, DOI: 10.1111/j.1365-2451.2005.00493.x (ang.).

[Ling-9] wolfram. Słownik internetowy Ling.pl. [dostęp 2022-05-23].

[:0-10] 1 2 3 4 5 6 tungsten, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2026-03-24] (ang.).

[Bielanski_2002-11] AdamA. Bielański AdamA., Podstawy chemii nieorganicznej, wyd. 5, Warszawa: PWN, 2002, s. 882, ISBN 83-01-13654-5 .

[CRC-13] Physical and optical properties of minerals, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R.D.R. Lide (red.), wyd. 83, Boca Raton: CRC Press, 2002, s. 4-149–4-155, ISBN 978-0-8493-1556-5 (ang.).

[kurier-14] Kopalnia wolframu Mittersill (Austria) wzorcem dla projektu Myszków [online], Kurier Zawierciański, 4 listopada 2025 [dostęp 2026-03-20] .

[:1-15] 1 2 3 4 Wolfram [online], Muzeum Geologiczne [dostęp 2026-03-20] .

[business-16] Polska ma strategiczne metale niczym z innej planety. Amerykanie już chcą je wydobywać [online], Business Insider Polska, 14 stycznia 2026 [dostęp 2026-03-20] .

[Durrant-17] 1 2 3 4 Philip JohnP.J. Durrant Philip JohnP.J., BrylB. Durrant BrylB., Zarys współczesnej chemii nieorganicznej, Warszawa: PWN, 1965, s. 1119 .

[Greenwood-18] Norman N.N.N. Greenwood Norman N.N.N., AlanA. Earnshaw AlanA., Chemistry of the Elements, wyd. 2, Oxford–Boston: Butterworth-Heinemann, 1997, DOI: 10.1016/C2009-0-30414-6, ISBN 0-7506-3365-4 (ang.).
↑ s. 1005

↑ s. 826

[19] s. 1005

[20] s. 826

[forgedmoly-21] 9 Top Countries for Tungsten Production [online], Forged Tuntsten, 1 kwietnia 2022 [dostęp 2026-03-20] .

[finanse-22] KatarzynaK. Mikołajewska KatarzynaK., Wolframowe pręty w złocie. Jak nie dać się oszukać? [online], WP Finanse, 15 października 2017 [dostęp 2024-08-01] (ang.).

[19] s. 1005

[20] s. 826

[23] Alternatywnie do skandowców zalicza się często nie lutet i lorens, lecz lantan, aktyn oraz hipotetyczny unbiun.

[24] Budowa 8. okresu jest przedmiotem badań teoretycznych i dokładne umiejscowienie pierwiastków tego okresu w ramach układu okresowego jest niepewne.