Kosaćcowate

Kosaćcowate
	; Kosaciec syberyjski
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	szparagowce
Rodzina	kosaćcowate
	Nazwa systematyczna
	Iridaceae Juss.; Gen. Pl. Paris. 57. 1789 [4 Aug 1789] (1789)
	Typ nomenklatoryczny
	Iris L. (1753)
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Kosaćcowate (Iridaceae Juss.) – rodzina jednoliściennych roślin lądowych oraz bagiennych. Obejmuje ok. 2,1–2,2 tysięcy gatunków zebranych w 69–70 rodzajów. Rodzina jest niemal kosmopolityczna, brak jej przedstawicieli tylko na dalekiej północy, na rozległych obszarach pustyń Afryki Północnej, Półwyspu Arabskiego i Australii oraz na subkontynencie indyjskim. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w południowej i środkowej Afryce oraz w Ameryce Południowej. Do rodziny należą liczne i bardzo popularne w całym świecie rośliny ozdobne (np. szafran, sparaksis, iksja, frezja, mieczyk, miecznica, kosaciec, tygrysówka). Znamiona szafranu uprawnego są wysoko cenioną przyprawą. Kłącze niektórych gatunków kosaćca (tzw. orris lub korzeń fiołkowy) jest ważnym surowcem w przemyśle perfumeryjnym, wykorzystywany był także w ziołolecznictwie. Bulwy niektórych przedstawicieli są lokalnie spożywane (np. szafranu, Lapeirousia i Moraea fugax).

Morfologia

Pokrój: Najczęściej wieloletnie rośliny zielne, rzadko rośliny drewniejące (półkrzewy występują w plemieniu Nivenioideae) i rośliny jednoroczne. Ich pędy są zielone, z wyjątkiem bezzieleniowego i myko-heterotroficznego rodzaju Geosiris. Pęd kwiatowy wyrasta z poziomo rozrastającego się kłącza lub bulw, bardzo rzadko cebul. U roślin z rodzaju tygrysówka występują bulwy korzeniowe. Pędy boczne rozwijają się w kątach najwyższych liści. Bulwy rozwijają się z najniższego międzywęźla łodygi po kwitnieniu i jako organy spichrzowe zasilają rozwój pędów kwitnących w następnym roku. W przypadku roślin kłączowych spichrzowe pędy przyrastające w kolejnych latach tworzą zwykle regularne rozgałęzienia. Pędy kwitnące są zwykle nadziemne (na przekroju okrągłe, spłaszczone, oskrzydlone lub kanciaste), choć u niektórych przedstawicieli nad powierzchnię wystają tylko liście i część kwiatu (zalążnia pozostaje także pod ziemią), tak jest u rodzaju Romulea i Crocus.
Liście: Wyrastają z podziemnego pędu (bulwy lub kłącza) ułożone w dwóch rzędach. Mają pochwiastą nasadę (zamkniętą lub otwartą) obejmującą nasadę młodszego liścia. Blaszka jest zwykle unifacjalna, mieczowata, bokiem zwrócona do łodygi, czasem cylindryczna, a u rodzaju Geosiris – łuskowata.
Kwiaty: Rzadko pojedyncze (np. w rodzaju szafran), zwykle zebrane są w różnego rodzaju kwiatostany na szczycie pędu kwiatonośnego (kłosy, grona, wiechy, wachlarzyki i skrętki). Kwiaty pojedynczo lub po kilka wsparte są podsadkami. Okwiat jest promienisty lub grzbiecisty, złożony z dwóch okółków barwnych listków, często zróżnicowanych. U nasady u wielu przedstawicieli rodziny okwiat jest zrośnięty w formie rurki, u niektórych zgiętej. W kwiatach o symetrii grzbiecistej (np. w rodzaju mieczyk) dolną wargę tworzy jeden listek okółka zewnętrznego i dwa listki okółka wewnętrznego. Górną wargę tworzą pozostałe. Pręciki są trzy (dwa u Diplarrena), nadległe listkom zewnętrznego okółka, często o nitkach w dole zrośniętych w rurkę. Zalążnia jest dolna (górna tylko u Isophysis), zwykle trójkomorowa. Szyjka słupka różnie wykształcona, często w górze rozwidlona, czasem kilkukrotnie, bywa też rozszerzona i barwna (np. u kosaćca).
Owoce: Trójkomorowa, wielonasienna torebka pękająca między przegrodami. Nasiona zwykle spłaszczone, czasem talerzykowato, bywają oskrzydlone.

Systematyka

W popularnym w końcu XX wieku systemie Cronquista rodzina kosaćcowatych umieszczana była w rzędzie liliowców (Liliales). Późniejsze systemy Reveala (1994-1999) i Takhtajana (1997) wyłączały kosaćcowate w odrębny rząd kosaćcowców (Iridales). W opublikowanym w 2003 roku systemie APG II kosaćcowate uznane zostały za jedną z linii rozwojowych kladu szparagowców (rząd Asparagales) i tę pozycję utrzymują w kolejnych aktualizacjach systemu (APG III z 2009, APG IV z 2016) oraz na Angiosperm Phylogeny Website.

Rodzina wyewoluowała ok. 80 milionów lat temu tj. w czasie późnej kredy. Najstarszą żyjącą współcześnie linię rozwojową w obrębie rodziny reprezentuje rodzaj Isophysis z jednym gatunkiem występującym na Tasmanii. Linia ta oddzieliła się od reszty rodziny ok. 66 milionów lat temu. Kolejne, najstarsze rodzaje również mają zasięgi obejmujące Australazję i dlatego przypuszcza się, że rodzina pochodzi z kontynentu obejmującego współczesną Australię i Antarktydę. Późniejsze różnicowanie się przedstawicieli tej rodziny datowane już na eocen zaowocowało ośrodkami jej największego zróżnicowania w Afryce południowej i Ameryce Południowej.

Pozycja systematyczna według systemu APG V z 2026 roku

←

storczykowate Orchidaceae

Boryaceae

Blandfordiaceae

asteliowate Asteliaceae

	Lanariaceae

	przyklękowate Hypoxidaceae

Doryanthaceae

Tecophilaeaceae

kosaćcowate Iridaceae

Xeronemataceae

złotogłowowate Asphodelaceae

	amarylkowate Amaryllidaceae

	szparagowate Asparagaceae

Podział rodziny na podrodziny, plemiona i rodzaje

W obrębie rodziny wyróżnia się na siedem podrodzin o następujących powiązaniach filogenetycznych:

kosaćcowate

Isophysidoideae

Iridoideae

Patersonioideae

Geosiridoideae

Aristeoideae

	Nivenioideae

	Crocoideae

Podział na podrodziny, plemiona i rodzaje (kolejność taksonów alfabetyczna):

Podrodzina Aristeoideae Vines
- Aristea Sol. ex Aiton

Podrodzina Crocoideae G.T.Burnett
- Plemię Ixieae Dumort. (syn.: Croceae Dumort., Gladioleae Dumort.)
  - Afrocrocus Manning & Goldblatt
  - Babiana Ker Gawl. ex Sims – babiana
  - Chasmanthe N.E.Br.
  - Crocosmia Planch. – krokosmia, montbrecja, cynobrówka
  - Crocus L. – szafran, krokus
  - Devia Goldblatt & J.C.Manning
  - Dierama K.Koch
  - Duthiastrum M.P. de Vos
  - Freesia Klatt – frezja
  - Geissorhiza Ker Gawl.
  - Gladiolus L. – mieczyk
  - Hesperantha Ker Gawl.
  - Ixia L. – iksja
  - Melasphaerula Ker Gawl.
  - Radinosiphon N.E.Br.
  - Romulea Maratti
  - Sparaxis Ker Gawl. – sparaksis
  - Syringodea Hook. f.
  - Tritonia Ker Gawl. – tritonia
  - Xenoscapa (Goldblatt) Goldblatt & J.C.Manning
- Plemię Tritonopsideae Goldblatt & J.C.Manning
  - Tritoniopsis L.Bolus
- Plemię Watsonieae Klatt
  - Afrosolen Goldblatt & J.C.Manning
  - Codonorhiza Golblatt & Manning
  - Cyanixia Goldblatt & J.C.Manning
  - Lapeirousia Pourret
  - Micranthus (Pers.) Eckl.
  - Pillansia L.Bolus
  - Savannosiphon Goldblatt & Marais
  - Schizorhiza Golblatt & Manning
  - Thereianthus G.J.Lewis
  - Watsonia Mill.
  - Zygotritonia Mildbr

Podrodzina Geosiridoideae Goldblatt & J.C.Manning
- Geosiris Baillon

Podrodzina Iridoideae Eaton
- Plemię Diplarrheneae Goldblatt
  - Diplarrena Labill.
- Plemię Irideae Kitt.
  - Bobartia L.
  - Dietes Salisb. ex Klatt
  - Ferraria Burm. ex Mill.
  - Iris L. – kosaciec, irys
  - Moraea Mill. – morea
- Plemię Sisyrinchieae Klatt
  - Libertia Spreng. – libercja
  - Olsynium Raf.
  - Orthrosanthus Sweet
  - Sisyrinchium L. – miecznica
  - Solenomelus Miers
  - Tapeinia Comm. ex Juss.
- Plemię Tigridieae Baker
  - Alophia Herb.
  - Calydorea Herb.
  - Cardiostigma Baker
  - Cipura Aubl.
  - Cobana Ravenna
  - Cypella Herb.
  - Eleutherine Herb.
  - Ennealophus N.E.Br.
  - Gelasine Herb.
  - Herbertia Sweet
  - Hesperoxiphion Baker
  - Kelissa Ravenna
  - Larentia Klatt
  - Mastigostyla I.M.Johnst.
  - Nemastylis Nutt.
  - Salpingostylis Small
  - Tigridia Juss. – tygrysówka
- Plemię Trimezieae Ravenna
  - Trimezia Salisb. ex Herb. (w tym Deluciris A. Gil & Lovo)

Podrodzina Isophysidoideae Thorne & Reveal
- Isophysis T.Moore ex Seemann

Podrodzina Nivenioideae Schulze ex Goldblatt
- Klattia Baker
- Nivenia Vent. – srebrzelina
- Witsenia Thunb.

Podrodzina Patersonioideae Goldblatt
- Patersonia R.Br.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 3 4 5 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-10-29] (ang.).
1 2 Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-08]. (ang.).
↑ Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium – I. [w:] James L. Reveal [on-line]. University of Maryland, New York Botanical Garden. [dostęp 2018-02-09].
1 2 Heywood V.H.V. H. Heywood V.H.V., Brummitt R.B.R. K. Brummitt R.B.R., CulhamC. A. CulhamC., SebergS. O. SebergS., Flowering plant families of the world, Ontario: Firely Books, 2007, s. 374-375, ISBN 1-55407-206-9 .
↑ ZbigniewZ. Podbielkowski ZbigniewZ., Słownik roślin użytkowych, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1989, s. 174, ISBN 83-09-00256-4 .
1 2 3 4 5 6 7 8 Maarten J.M.M.J.M. Christenhusz Maarten J.M.M.J.M., Michael F.M.F. Fay Michael F.M.F., Mark W.M.W. Chase Mark W.M.W., Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants, Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 165-167, ISBN 978-1-84246-634-6 .
1 2 3 4 5 6 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2, Warszawa: Muza SA, 1998, s. 392-393, ISBN 83-7079-778-4 .
↑ James W. Byng (i inni). Large‐scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classification: APG V. „Journal of Systematics and Evolution”. 64 (5), s. 845–874, 2026-09-17. DOI: 10.1111/jse.70096.
↑ James W. Byng, Rogier van Vugt, Ehoarn Bidault, Mark W. Chase, Maarten J.M. Christenhusz: Angiosperm Phylogeny Poster APG V. APG V (2026), supplementary information. [dostęp 2026-10-06].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 3 4 5 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-10-29] (ang.).

[kew-3] 1 2 Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-08]. (ang.).

[reveal-4] Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium – I. [w:] James L. Reveal [on-line]. University of Maryland, New York Botanical Garden. [dostęp 2018-02-09].

[heywood-5] 1 2 Heywood V.H.V. H. Heywood V.H.V., Brummitt R.B.R. K. Brummitt R.B.R., CulhamC. A. CulhamC., SebergS. O. SebergS., Flowering plant families of the world, Ontario: Firely Books, 2007, s. 374-375, ISBN 1-55407-206-9 .

[podbielkowski-6] ZbigniewZ. Podbielkowski ZbigniewZ., Słownik roślin użytkowych, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1989, s. 174, ISBN 83-09-00256-4 .

[maarten-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 Maarten J.M.M.J.M. Christenhusz Maarten J.M.M.J.M., Michael F.M.F. Fay Michael F.M.F., Mark W.M.W. Chase Mark W.M.W., Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants, Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 165-167, ISBN 978-1-84246-634-6 .

[ency-8] 1 2 3 4 5 6 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2, Warszawa: Muza SA, 1998, s. 392-393, ISBN 83-7079-778-4 .

[APGV-9] James W. Byng (i inni). Large‐scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classification: APG V. „Journal of Systematics and Evolution”. 64 (5), s. 845–874, 2026-09-17. DOI: 10.1111/jse.70096.

[APPV-10] James W. Byng, Rogier van Vugt, Ehoarn Bidault, Mark W. Chase, Maarten J.M. Christenhusz: Angiosperm Phylogeny Poster APG V. APG V (2026), supplementary information. [dostęp 2026-10-06].