SM UB-48

SM UB-48
Ilustracja
Jednostka bliźniacza UB-48, SM UB-125 w służbie japońskiej jako Maru-6
Klasa

okręt podwodny

Typ

UB III

Historia
Stocznia

Blohm & Voss, Hamburg (Werk 293)

Położenie stępki

1916

Wodowanie

6 stycznia 1917

 Kaiserliche Marine
Wejście do służby

11 czerwca 1917

Wycofanie ze służby

28 października 1918

Los okrętu

samozatopiony w Poli

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu


516 ton
651 ton

Długość

55,3 metra

Szerokość

5,8 metra

Zanurzenie

3,68 metra

Zanurzenie testowe

50 metrów

Rodzaj kadłuba

dwukadłubowy

Napęd
2 silniki wysokoprężne o łącznej mocy 809 kW (1100 KM)
2 silniki elektryczne o łącznej mocy 580 kW (788 KM)
2 śruby
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu


13,6 węzła
8 węzłów

Zasięg

na powierzchni: 9040 Mm przy 6 węzłach
w zanurzeniu: 55 Mm przy 4 węzłach

Uzbrojenie
10 torped, działo kal. 8,8 cm
Wyrzutnie torpedowe

5 × 500 mm (4 na dziobie, 1 na rufie)

Załoga

34 osoby

SM UB-48 – niemiecki okręt podwodny z okresu I wojny światowej, jedna z 96 zbudowanych jednostek typu UB III. Okręt miał wyporność 516 ton w położeniu nawodnym i 651 ton pod wodą, a jego główną bronią było 10 torped o kalibrze 500 mm wystrzeliwanych z pięciu wyrzutni. Napędzana silnikami wysokoprężnymi i elektrycznymi jednostka rozwijała prędkość 13,6 węzła na powierzchni i 8 węzłów w zanurzeniu, osiągając zasięg nawodny wynoszący 9040 Mm przy prędkości 6 węzłów (i 55 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą).

Okręt został zbudowany w stoczni Blohm & Voss (Werk 293) w Hamburgu w roku 1917. Zwodowany 6 stycznia 1917 roku, wszedł do służby w Kaiserliche Marine 11 czerwca 1917 roku. W czasie swojej służby SM UB-48 odbył 9 patroli, w czasie których zatopił 36 statków o łącznej pojemności 110 095 BRT, osiem uszkodził (25 113 BRT) oraz uszkodził jeden okręt o wyporności 18 400 ton. 28 października 1918 roku okręt został samozatopiony w Poli.

Projekt i budowa

Wydane w kwietniu 1915 roku przez Inspektorat U-Bootów memorandum wzywało kierownictwo Cesarskiej Marynarki Wojennej do zaprojektowania i budowy uproszczonego typu okrętu podwodnego, który miał zostać wykorzystany w działaniach blokadowych Wielkiej Brytanii. Budowa dużych, oceanicznych okrętów podwodnych trwała zbyt wiele czasu, podobnie jak używanych do ich napędu silników wysokoprężnych o dużej mocy, co powodowało duży niedobór jednostek tej klasy w niemieckiej flocie. Wznowienie na początku 1916 roku nieograniczonej wojny podwodnej sprawiło, że konieczne stało się opracowanie średniej wielkości okrętu podwodnego uzbrojonego w torpedy, który można było szybko zbudować. Przybrzeżne okręty typu UB II były zbyt słabo uzbrojone i miały niewystarczający zasięg, przez co ich użycie ograniczone było przeważnie do wód Morza Północnego i kanału La Manche, natomiast nowo projektowane torpedowe okręty podwodne musiały być zdolne do operowania wokół Wysp Brytyjskich i na Morzu Śródziemnym. Zrezygnowano z wcześniejszego schematu prostych jednostek jednokadłubowych z zewnętrznymi zbiornikami balastowymi na rzecz konstrukcji dwukadłubowej.

Projekt nowego okrętu podwodnego średniej wielkości oparto na konstrukcji udanych podwodnych stawiaczy min typu UC II. Dziobowej części okrętu nadano nowy profil, a szyby minowe zastąpiono przedziałem torpedowym z czterema wewnętrznymi wyrzutniami torped; powiększono również wyposażony w dwa peryskopy kiosk. Znacznie została powiększona moc silników spalinowych i elektrycznych, jak również pojemność zbiorników paliwa, jednak odbyło się to kosztem zmniejszenia o 40% wielkości baterii akumulatorów i o blisko 30% ich pojemności w stosunku do SM U-16(inne języki), przez co spadła prędkość podwodna i zasięg. Okręty charakteryzowały się doskonałą manewrowością i krótkim czasem zanurzania wynoszącym 30 sekund. Budowa okrętów o nadanym przez Inspektorat U-Bootów numerze projektu 44, zwanych później typem UB III, miała rozpocząć się po zrealizowaniu przez stocznie kontraktów na budowę jednostek typu UB II i UC II, czyli najwcześniej wiosną 1917 roku.

Przyszły UB-48 zamówiony został 20 maja 1916 roku jako jednostka z liczącej 24 jednostki I serii okrętów typu UB III. Powstał w stoczni Blohm & Voss w Hamburgu jako jeden z 26 okrętów typu UB III zbudowanych w tej wytwórni. UB-48 otrzymał numer stoczniowy 293 (Werk 293). Stępkę okrętu położono w 1916 roku, a zwodowany został 6 stycznia 1917 roku. Koszt budowy okrętu wyniósł 3 mln 276 tys. marek.

Dane taktyczno-techniczne

Wnętrze przedziału torpedowego siostrzanego okrętu podwodnego UB-110
Wnętrze przedziału torpedowego siostrzanego okrętu UB-110(inne języki)

SM UB-48 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej. Długość całkowita wynosiła 55,3 metra, szerokość 5,8 metra i zanurzenie 3,68 metra. Kadłub sztywny miał 40,1 metra długości i 3,9 metra szerokości. Podzielony był grodziami na następujące przedziały (od dziobu): przedział torpedowy, pomieszczenia załogi, centrala, pomieszczenia załogi, przedział silników spalinowych, przedział silników elektrycznych oraz rufowy przedział torpedowy. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 8,25 metra. Dziób jednostki przystosowany był do przecinania sieci przeciwpodwodnych. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 516 ton, a w zanurzeniu 651 ton.

Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne MAN S6V35/35 o łącznej mocy 809 kW (1100 KM) przy 450 obr./min, a pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym SSW o łącznej mocy 580 kW (788 KM) przy 362 obr./min. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby o średnicy 1,4 metra każda. Jednostka wyposażona była w dwa stery kierunku i dwa podwójne stery głębokości. Okręt osiągał prędkość 13,6 węzła na powierzchni i 8 węzłów w zanurzeniu. Zasięg wynosił 9040 Mm przy prędkości 6 węzłów w położeniu nawodnym oraz 55 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą. Zbiorniki mieściły 75 ton paliwa, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów po 62 ogniwa, zlokalizowanych pod przednim i tylnym pomieszczeniem mieszkalnym załogi. Dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 50 metrów, a czas wykonania manewru zanurzenia 30 sekund.

Głównym uzbrojeniem okrętu było pięć wewnętrznych wyrzutni torped kalibru 500 mm: cztery dziobowe i jedna na rufie, z łącznym zapasem 10 torped. Broń artyleryjską stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 8,8 cm TK C/08 L/30, z zapasem amunicji wynoszącym od 160 do 296 naboi. Okręt wyposażony był w dwa peryskopy: wachtowy i bojowy. Wyposażenie ratownicze stanowiła umieszczona na pokładzie łódź ratunkowa.

Załoga okrętu składała się z trzech oficerów oraz 31 podoficerów i marynarzy.

Służba

11 czerwca 1917 roku (w dniu przyjęcia okrętu do służby) dowódcą SM UB-48 został mianowany kapitan marynarki (niem. Kapitänleutnant) Wolfgang Steinbauer, który wcześniej był dowódcą okrętu SM UB-47. Jednostka 2 września 1917 roku została przydzielona do służby we Flotylli Pola(inne języki) (niem. Deutsche U-Halbflotille Pola).

W czasie swojej służby w Cesarskiej Marynarce Wojennej odbył dziewięć patroli, w czasie których zatopił i uszkodził 45 jednostek o łącznej pojemności 153 608 BRT. Pierwszym z nich był brytyjski parowiec „Roanoke” o pojemności 4803 BRT. Statek był zbudowany w 1907 roku w stoczni Furness, Withy & Co., Ltd. w West Hartlepool. Należący do Furness, Withy & Co. płynął do Leith z ładunkiem drobnicowym. Został storpedowany i zatopiony w dniu 12 sierpnia 1917 roku 100 mil na północny wschód od Butt of Lewis na pozycji 58°39′N 9°08′W/58,650000 -9,133333. Kapitan statku został wzięty do niewoli. 14 sierpnia UB-48 zaatakował jednostkę, która okazała się statkiem-pułapką (ang. Q-ship) HMS „Prize” dowodzonym przez Williama E. Sandersa. HMS „Prize” o pojemności 199 BRT został storpedowany na północny zachód od wybrzeży Irlandii. W wyniku ataku śmierć poniosła cała załoga statku-pułapki. W połowie sierpnia okręt został skierowany do działań w rejonie Morza Śródziemnego. W czasie podróży do Poli, 18 sierpnia, 172 mile od przylądka (hiszp. Estaca de Bares) na pozycji 46°10′N 10°12′W/46,166667 -10,200000, UB-48 storpedował i zatopił norweski statek „Kongsli” o pojemności 5826 BRT. Statek zbudowany w 1916 roku w Maryland Steel Co. płynął pod balastem z St Nazaire do Baltimore. Dwa dni później okręt zatrzymał i zatopił dwa portugalskie kutry. 23 sierpnia, 25 mil od przylądka Spartel(inne języki) w Maroku na pozycji 35°40′N 6°25′W/35,666667 -6,416667 UB-48 zaatakował brytyjski parowiec „Winlaton” o pojemności 3270 BRT. Zbudowany w 1912 roku w R. Thompson & Sons, Ltd. (Sunderland) statek płynął z ładunkiem węgla z Barry do Gibraltaru. Został storpedowany i zatonął. Zginęło 2 członków załogi, a jego kapitan został wzięty do niewoli. Ostatnim zatopionym w czasie podróży do bazy Flotylli Pola statkiem była brytyjska jednostka „Hathor” o pojemności 3823 BRT (w nocy 26 lub rano 27 sierpnia, 3 mile na północny zachód od przylądka Ténès u wybrzeży Algierii). 2 września jednostka rozpoczęła służbę we Flotylli Pola. Miesiąc później 19 mil na południowy zachód od przylądka St. Maria di Leuca, najdalej na południe wysuniętego punktu Półwyspu Salentyńskiego, UB-48 storpedował i zatopił włoski statek „Imera” (1172 BRT). 4 października 37 mil od Paksos UB-48 zatopił włoski statek pasażerski „Citta Di Bari” o pojemności 1489 BRT. Statek został zbudowany w 1913 roku w stoczni Ansaldo(inne języki) w Sestri Ponente(inne języki), przemysłowym przedmieściu Genui. Statek płynął z Tarentu do Korfu z pasażerami. Brak informacji o stratach wśród załogi i pasażerów. 14 października 1917 roku w okolicach Marsa Susa na pozycji 36°56′N 21°58′W/36,933333 -21,966667 SM UB-48 storpedował i zatopił włoski statek pasażerski „Valparaiso” (4930 BRT lub 5005 BRT).

19 października 1917 roku 105 mil od Marsa Susa UB-48 zaatakował brytyjski parowiec „Pera” (7635 BRT). Statek zbudowany w 1903 roku w Belfaście w stoczni Workman, Clark & Co. należał do armatora Peninsular & Oriental Steam Navigation Company. Płynął z ładunkiem drobnicowym oraz ładunkiem węgla z Liverpoolu do Kalkuty. W wyniku zatonięcia statku zginął jeden członek załogi. Dzień później na pozycji 32°35′N 28°41′W/32,583333 -28,683333 UB-48 zatopił zbudowany w 1899 roku w Chas. Connell & Co. w Glasgow parowiec „Collegian” (7520 BRT). Statek był w drodze z Liverpoolu do Kalkuty z ładunkiem drobnicowym.

27 listopada 1917 roku w cieśninie Sycylijskiej UB-48 storpedował i uszkodził brytyjski statek parowy „Glenbridge” (3845 BRT). 4 grudnia w pobliżu przylądka Fer (fr. Cap de Fer) w Algierii UB-48 zatopił dwa statki. Pierwszym był brytyjski parowiec „Dowlais” (3016 BRT). Zbudowany w 1904 roku w R. Craggs & Sons, Ltd. w Middlesbrough statek płynął z Grecji do Glasgow z ładunkiem rudy miedzi. W wyniku ataku śmierć poniosło 26 członków załogi. Drugim był grecki parowiec „Gerasimos” (3845 BRT). Ostatnim statkiem zatopionym w 1917 roku przez UB-48 był brytyjski statek parowy „Consols” (3756 BRT). Zbudowany w 1906 roku w W. Pickersgill & Sons w Sunderland statek płynął pod balastem z Malty do Bizerty. Statek został storpedowany i uszkodzony około 40 mil na północ od półwyspu Al-Watan al-Kibli w Tunezji, następnego dnia został zatopiony ogniem z broni pokładowej.

Pierwszy w 1918 roku patrol odbył się na przełomie stycznia i lutego. 27 stycznia UB-48 zatopił niewielki żaglowiec włoski „Celia” (43 BRT), a 30 stycznia kolejny statek włoski „Harlaw” (821 BRT). 2 lutego 1918 roku na północny wschód od przylądka Creus (kat. Cap de Creus) w Katalonii SM UB-48 zatopił trzy statki. Pierwszym był brytyjski statek towarowy „Celia” (5004 BRT), który został zatopiony na pozycji 42°39′N 4°08′W/42,650000 -4,133333. Drugim był włoski parowiec „Edilio” (4719 BRT), a trzecim brytyjski statek „Newminster Abbey” (3114 BRT). 3 lutego 20 mil na południowy wschód od przylądka Creus na pozycji 42°20′N 3°40′W/42,333333 -3,666667 łupem UB-48 padł kolejny brytyjski statek. Był to zbudowany w stoczni J.L. Thompson & Sons, Ltd. w Sunderland, w 1906 roku „Aboukir” (3660 BRT). Statek płynął pod balastem z Neapolu do Gibraltaru. W wyniku ataku nikt z załogi nie zginął, jednak kapitan statku został wzięty do niewoli. Ostatnim statkiem zatopionym w czasie tego patrolu był brytyjski parowiec „Sturton” (3660 BRT). Zbudowany w 1912 roku w stoczni Ropner & Sons, Ltd. w Stockton-on-Tees statek płynął z ładunkiem stali i owsa z Baltimore do Genui. został zatopiony około 15 mil na wschód od wyspy Île de Porquerolles. Nikt z załogi nie zginął. Na przełomie kwietnia i maja 1918 roku UB-48 odbyła kolejny patrol na obszarze Morza Śródziemnego w okolicach wybrzeża Francji oraz zachodnich wybrzeży Korsyki i Sardynii. 26 kwietnia na południowy zachód od przylądka Spartivento na Sardynii, na pozycji 39°50′N 7°00′W/39,833333 -7,000000 UB-48 zaatakował brytyjski statek „Upada” (5257 BRT). Statek został zbudowany w 1899 roku w Glasgow w stoczni A. & J. Inglis i pływał dla British India Steam Navigation Co. W czasie podróży pod balastem z Marsylii do Port Saidu został statek został uszkodzony. 21 lipca w niedalekiej odległości od miejsca pierwszego ataku „Upada” został storpedowany i zatopiony przez bliźniaczą do UB-48 jednostkę SM UB-50. Także 26 kwietnia 57 mil na północny zachód od wyspy San Pietro na pozycji 39°55′N 7°02′W/39,916667 -7,033333 UB-48 storpedował i zatopił zbudowany w 1917 roku w Londonderry francuski statek „Leopold d’Or” (2300 BRT). 27 kwietnia na południe od przylądka Spartivento UB-48 zaatakował płynący w konwoju brytyjski tankowiec „Romany” (3983 BRT). Zbudowany w 1907 roku w Newcastle statek należał do Anglo-Saxon Petroleum Co. i płynął pod balastem z Marsylii do Port Saidu. Po ataku torpedowym statek zatonął. Nikt z załogi nie zginął. W czasie ataku na „Romany” UB-48 ostrzelał i uszkodził płynący w eskorcie uzbrojony trawler „Saint Jean” (287 ton). Zginęło trzech członków załogi. 29 kwietnia rano UB-48 przedostał się do portu w Carloforte na wyspie San Pietro, gdzie zaatakował znajdujący się na cumie, a uszkodzony 11 kwietnia przez SM UB-68 brytyjski statek „Kingstonian” (6564 BRT). Zbudowany w 1901 roku w Hawthorn, Leslie & Co., Ltd. w Newcastle statek był naprawiany w porcie Carloforte. Został trafiony torpedą i przełamał się na pół. W czasie odwrotu UB-48 został zaatakowany przez kilka jednostek znajdujących się w porcie oraz przez artylerię nabrzeżną. Okręt nie odniósł żadnych uszkodzeń, a sam zatopił uzbrojony trawler „Dalkeith” (748 ton) oraz uszkodził dwa inne statki: drugi brytyjski uzbrojony trawler „Moose” (208 ton) oraz francuski statek żaglowy „Monte Bianco” (988 BRT). 2 maja około 65 mil na północny wschód od Portu Maó na Minorce UB-48 zaatakował i zatopił dwa statki parowe płynące w konwoju z Genui. Pierwszym był brytyjski statek handlowy „Franklyn” (4919 BRT). Parowiec zbudowany w 1904 roku w stoczni Chas. Connell & Co w Glasgow płynął pod balastem do Mondevideo. Drugim był amerykański statek handlowy „Tyler” (3928 BRT). Oba zatonęły na pozycji 40°24′N 5°41′W/40,400000 -5,683333. Ostatnią jednostką zaatakowaną w czasie tego patrolu był niespełna czteroletni statek „Clan Ross” (5971 BRT). Statek został zaatakowany i uszkodzony 28 mil na wschód od półwyspu Camerat we Francji. W wyniku ataku śmierć poniosło 9 członków załogi. „Clan Ross” został zatopiony 2 kwietnia 1942 roku na Morzu Arabskim przez japoński okręt podwodny I-6.

W czerwcu 1918 roku SM UB-48 kontynuował patrole w obszarze Morza Śródziemnego w okolicach Półwyspu Apenińskiego. 2 czerwca około 82 mil na południe od Santa Maria di Leuca(inne języki) położonej na najdalej na południe części Półwyspu Salentyńskiego na pozycji 37°55′N 19°00′W/37,916667 -19,000000 jednostka zatrzymała i zatopiła włoski statek żaglowy „Sant’ Antonio” (389 BRT). 6 czerwca w Cieśninie Mesyńskiej UB-48 zatrzymał i zatopił kolejny włoski statek żaglowy „Christophero Colombo” (264 BRT). Statek płynął z Tunisu do Włoch z ładunkiem fosforanów. 10 czerwca na południe od Balearów na pozycji 38°10′N 4°07′W/38,166667 -4,116667 UB-48 zatopił francuski statek handlowy „Nivernais” (2555 BRT). Zbudowany w Szkocji w 1882 roku statek płynął z ładunkiem owiec z Algieru do Marsylii. Ostatnim statkiem zatopionym w czerwcowym patrolu UB-48 był brytyjski statek parowy „Penhallow” (4318 BRT). Zbudowany w 1913 roku w West Hartlepool w stoczni W. Gray & Co. statek płynął z Buenos Aires do Włoch z ładunkiem zboża. Statek został zatopiony w nocy z 12 na 13 czerwca. 16 sierpnia 1918 roku na pozycji 42°40′N 8°39′W/42,666667 -8,650000 7 mil od L’Île-Rousse UB-48 storpedował francuski statek „Balkan” (1709 BRT). Zbudowany w 1882 roku w stoczni A. McMillan & Son w Dumbarton parowiec, który był używany jako statek transportowy do przewozu wojska, płynął z Marsylii na Korsykę. Statek zatonął w ciągu 2 minut po trafieniu torpedą, z 32-osobowej załogi i około 450 przewożonych osób (w tym około 300 francuskich żołnierzy) śmierć poniosło pomiędzy 380 a 400 z nich. 18 sierpnia około 30 mil na wschód od Palamós UB-48 zatrzymał i zatopił duński statek transportowy „Nordboen” (2417 BRT). 1 września w cieśninie Mesyńskiej UB-48 storpedował i uszkodził dwa statki transportowe. Pierwszym był zbudowany w 1908 roku w Glasgow brytyjski „Baron Minto” (4537 BRT), drugim pochodzący z Włoch „Monviso” (4020 BRT). W czasie ostatniego patrolu UB-48 uszkodził francuski pancernik typu Danton „Voltaire”(inne języki) (18 300 ton). Okręt został trafiony dwoma torpedami, wystrzelonymi około 10 wieczorem 18 października 1918 roku. Pierwsza z nich wybiła dziurę w kadłubie o wymiarach 16 na 4 metry, a druga wybuchła przed ugodzeniem w cel, nie powodując większych strat.

Po powrocie do bazy w Poli w dniu 28 października okręt został samozatopiony na pozycji 44°52′N 13°50′W/44,866667 -13,833333.

Uwagi

  1. ↑ W innym miejscu Rössler 1989 ↓, s. 57 podaje, że okręt został zamówiony 2 maja 1916 roku.
  2. ↑ Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 181 podają, że zbiorniki okrętu mieściły od 78 do 86 ton paliwa.
  3. ↑ UB III ↓ podaje, że dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 75 metrów.
  4. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 111 podaje, że załoga okrętu liczyła 36 osób.
  5. ↑ SM – Seiner Majestät – [okręt] Jego Mości.
  6. ↑ HMS „Prize” 30 kwietnia 1917 roku uszkodził niemiecki okręt podwodny SM U-93.
  7. ↑ W 1928 roku wrak statku został wydobyty i sprzedany na złom w Savonie.

Przypisy

  1. 1 2 Rössler 1989 ↓, s. 56.
  2. 1 2 Kaack 2023 ↓, s. 44.
  3. ↑ Rössler 1989 ↓, s. 56–57.
  4. 1 2 3 4 5 6 Rössler 1989 ↓, s. 57.
  5. 1 2 Perepeczko 2014 ↓, s. 402.
  6. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 111.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Möller i Brack 2004 ↓, s. 46.
  8. 1 2 3 4 Kaack 2023 ↓, s. 45.
  9. 1 2 3 4 5 Gröner 1985 ↓, s. 53.
  10. 1 2 UB 48 ↓.
  11. ↑ Rössler 1989 ↓, s. 66.
  12. ↑ Blohm & Voss ↓.
  13. 1 2 3 4 5 Gogin 2025 ↓.
  14. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 110.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 Gröner 1985 ↓, s. 52.
  16. ↑ Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 181.
  17. 1 2 UB III ↓.
  18. ↑ Williamson 2016 ↓, s. 28–29.
  19. 1 2 Williamson 2016 ↓, s. 29.
  20. ↑ Gröner 1985 ↓, s. 52–53.
  21. 1 2 3 Rössler 1989 ↓, s. 53.
  22. ↑ Gibson i Prendergast 2014 ↓, s. 313.
  23. ↑ Wolfgang Steinbauer, Kapitänleutnant (Crew 4/08). [w:] The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-04-22]. (ang.).
  24. 1 2 Guðmundur Helgason: WWI U-boats UB 48. [w:] The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-08]. (ang.).
  25. 1 2 Guðmundur Helgason: Ships hit by UB 48. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-08]. (ang.).
  26. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Roanoke. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-11]. (ang.).
  27. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – HMS Prize. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-11]. (ang.).
  28. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Kongsli. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-11]. (ang.).
  29. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Winlaton. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-12]. (ang.).
  30. ↑ SS Winlaton (+1917). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-12]. (ang.).
  31. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Hathor. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-12]. (ang.).
  32. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Imera. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-12]. (ang.).
  33. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Citta Di Bari. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-12]. (ang.).
  34. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Valparaiso. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-12]. (ang.).
  35. ↑ SS Valparaiso [+1917]. www.wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-12]. (ang.).
  36. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Pera. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-12]. (ang.).
  37. ↑ SS Pera (III) (+1917). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-12]. (ang.).
  38. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Collegian. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  39. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Glenbridge. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  40. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Dowlais. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  41. ↑ SS Dowlais (+1917). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  42. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Gerasimos. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  43. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Consols. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  44. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Celia. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  45. ↑ SS Celia (+1918). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  46. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Edilio. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  47. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Newminster Abbey. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  48. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Aboukir. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  49. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Sturton. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-13]. (ang.).
  50. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Upada. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-18]. (ang.).
  51. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Leopold d’Or. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-18]. (ang.).
  52. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Romany. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-20]. (ang.).
  53. ↑ SS Romany (+1918). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-20]. (ang.).
  54. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Saint Jean. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-20]. (ang.).
  55. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Kingstonian. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-20]. (ang.).
  56. ↑ 29 aprile 1918 – Incursione in porto del sommergibile tedesco UB-48. [w:] Carloforte e Isola di San Pietro – Organizzazione Internet [on-line]. isoladisanpietro.org. [dostęp 2017-05-20]. (wł.).
  57. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Dalkeith. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-20]. (ang.).
  58. ↑ HMS Dalkeith (+1918). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-20]. (ang.).
  59. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Moose. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-20]. (ang.).
  60. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Monte Bianco. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-20]. (ang.).
  61. ↑ SS Franklyn (+1918). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-22]. (ang.).
  62. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Franklyn. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-22]. (ang.).
  63. ↑ SS Tyler (+1918). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-22]. (ang.).
  64. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Tyler. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-22]. (ang.).
  65. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Clan Ross. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-22]. (ang.).
  66. ↑ SS Clan Ross (+1942). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-22]. (ang.).
  67. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Sant’ Antonio. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-26]. (ang.).
  68. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Christophero Colombo. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-26]. (ang.).
  69. ↑ Christophero Colombo (+1918). wrecksite.eu. [dostęp 2017-06-04]. (ang.).
  70. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Nivernais. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-26]. (ang.).
  71. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Penhallow. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-26]. (ang.).
  72. ↑ SS Balkan (+1918). wrecksite.eu. [dostęp 2017-05-26]. (ang.).
  73. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Nordboen. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-27]. (ang.).
  74. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Baron Minto. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-27]. (ang.).
  75. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Monviso. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-27]. (ang.).
  76. ↑ Guðmundur Helgason: Ships hit during WWI – Voltaire. [w:] WWI U-boat Successes [on-line]. uboat.net. [dostęp 2017-05-27]. (ang.).
  77. ↑ Eberhard Gibson, Maurice Prendergast: The German Submarine War 1914-1918. Penzance: Periscope Publishing Ltd, 2002, s. 274. ISBN 1-904381-08-1. (ang.).
  78. ↑ Robert Gardiner (red.): Conway’s All the World Fighting Ships 1906-1921. Londyn: Conway Maritime Press Ltd., 1985, s. 181. ISBN 0-85177-245-5. (ang.).

Bibliografia