SM UB-80

SM UB-80
Ilustracja
SM UB-64, okręt siostrzany UB-80
Klasa

okręt podwodny

Typ

UB III

Projekt

44

Historia
Stocznia

AG Weser, Brema Cesarstwo Niemieckie

Położenie stępki

1916

Wodowanie

4 sierpnia 1917

 Kaiserliche Marine
Nazwa

SM UB-80

Wejście do służby

8 września 1917

Wycofanie ze służby

listopad 1918

Los okrętu

poddany w 1918, złomowany w 1919

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu


516 ton
647 ton

Długość

55,85 metra

Szerokość

5,8 metra

Zanurzenie

3,72 metra

Zanurzenie testowe

50 metrów

Rodzaj kadłuba

dwukadłubowy

Napęd
2 silniki wysokoprężne o łącznej mocy 780 kW (1060 KM)
2 silniki elektryczne o łącznej mocy 580 kW (788 KM)
2 śruby
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu


13,4 węzła
7,5 węzła

Zasięg

na powierzchni: 8180 Mm przy 6 węzłach
w zanurzeniu: 50 Mm przy 4 węzłach

Uzbrojenie
1 działo kal. 8,8 cm, 10 torped
Wyrzutnie torpedowe

5 × 500 mm

Załoga

34

Multimedia w Wikimedia Commons

SM UB-80 – niemiecki okręt podwodny z okresu I wojny światowej, jedna z 96 zbudowanych jednostek typu UB III.

Okręt miał wyporność 516 ton w położeniu nawodnym i 647 ton pod wodą, a jego główną bronią było 10 torped o kalibrze 500 mm wystrzeliwanych z pięciu wyrzutni. Napędzana silnikami wysokoprężnymi i elektrycznymi jednostka rozwijała prędkość 13,4 węzła na powierzchni i 7,5 węzła w zanurzeniu, osiągając zasięg nawodny wynoszący 8180 Mm przy prędkości 6 węzłów (i 50 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą).

UB-80 został zwodowany 4 sierpnia 1917 roku w stoczni AG Weser w Bremie, a do służby w Kaiserliche Marine wcielono go 8 września 1917 roku. W czasie służby operacyjnej we Flotylli Flandria oraz 2. Flotylli U-Bootów Hochseeflotte odbył 10 patroli bojowych, podczas których zatopił 20 statków o łącznej pojemności 35 478 BRT i uszkodził pięć o łącznej pojemności 26 322 BRT. Okręt został poddany w listopadzie 1918 roku w wyniku podpisania rozejmu w Compiègne, a następnie przekazany Włochom i złomowany w La Spezii w 1919 roku.

Projekt i budowa

Wydane w kwietniu 1915 roku przez Inspektorat U-Bootów memorandum wzywało kierownictwo Cesarskiej Marynarki Wojennej do zaprojektowania i budowy uproszczonego typu okrętu podwodnego, który miał zostać wykorzystany w działaniach blokadowych Wielkiej Brytanii. Budowa dużych, oceanicznych okrętów podwodnych trwała zbyt wiele czasu, podobnie jak produkcja używanych do ich napędu silników wysokoprężnych o dużej mocy. Konsekwencją był duży niedobór jednostek tej klasy w niemieckiej flocie. Wznowienie na początku 1916 roku nieograniczonej wojny podwodnej sprawiło, że konieczne stało się opracowanie średniej wielkości okrętu podwodnego uzbrojonego w torpedy, który można było szybko zbudować. Przybrzeżne okręty typu UB II były zbyt słabo uzbrojone i miały niewystarczający zasięg, przez co ich użycie ograniczone było przeważnie do wód Morza Północnego i kanału La Manche, natomiast nowo projektowane torpedowe okręty podwodne musiały być zdolne do operowania wokół Wysp Brytyjskich i na Morzu Śródziemnym. Zrezygnowano z wcześniejszego schematu prostych jednostek jednokadłubowych z zewnętrznymi zbiornikami balastowymi na rzecz konstrukcji dwukadłubowej.

Projekt nowego okrętu podwodnego średniej wielkości oparto na konstrukcji udanych podwodnych stawiaczy min typu UC II. Dziobowej części okrętu nadano nowy profil, a szyby minowe zastąpiono przedziałem torpedowym z czterema wewnętrznymi wyrzutniami torped; powiększono również wyposażony w dwa peryskopy kiosk. Znacznie zwiększono moc silników spalinowych i elektrycznych, jak i pojemność zbiorników paliwa, jednak odbyło się to kosztem zmniejszenia o 40% wielkości baterii akumulatorów i o blisko 30% ich pojemności w stosunku do SM U-16(inne języki), przez co spadła prędkość podwodna i zasięg. Okręty charakteryzowały się doskonałą manewrowością i krótkim czasem zanurzania, wynoszącym 30 sekund. Budowa okrętów o nadanym przez Inspektorat U-Bootów numerze projektu 44, zwanych później typem UB III, miała rozpocząć się po zrealizowaniu przez stocznie kontraktów na budowę jednostek typu UB II i UC II, czyli najwcześniej wiosną 1917 roku.

Przyszły UB-80 zamówiony został 23 września 1916 roku jako jednostka z liczącej 16 okrętów II serii U-Bootów typu UB III. Powstał w stoczni AG Weser w Bremie jako jeden z 36 okrętów typu UB III zbudowanych w tej wytwórni. UB-80 otrzymał numer stoczniowy 280 (Werk 280). Stępkę okrętu położono w 1916 roku, a zwodowany został 4 sierpnia 1917 roku. Koszt budowy okrętu wyniósł 3 mln 341 tys. marek.

Dane taktyczno-techniczne

Wnętrze przedziału torpedowego siostrzanego okrętu podwodnego UB-110
Wnętrze przedziału torpedowego siostrzanego okrętu UB-110(inne języki)

SM UB-80 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej. Długość całkowita wynosiła 55,85 metra, szerokość 5,8 metra i zanurzenie 3,72 metra. Kadłub sztywny miał 40,1 metra długości i 3,9 metra szerokości. Podzielony był grodziami na następujące przedziały (od dziobu): przedział torpedowy, pomieszczenia załogi, centrala, pomieszczenia załogi, przedział silników spalinowych, przedział silników elektrycznych oraz rufowy przedział torpedowy. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 8,25 metra. Dziób jednostki przystosowany był do przecinania sieci przeciwpodwodnych. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 516 ton, a w zanurzeniu 647 ton.

Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne Körting(inne języki) o łącznej mocy 780 kW (1060 KM) przy 450 obr./min, zaś pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym Brown Boveri o łącznej mocy 580 kW (788 KM) przy 362 obr./min. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby o średnicy 1,4 metra każda. Jednostka wyposażona była w dwa stery kierunku i dwa podwójne stery głębokości. Okręt osiągał prędkość 13,4 węzła na powierzchni i 7,5 węzła w zanurzeniu. Zasięg wynosił 8180 Mm przy prędkości 6 węzłów w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą. Zbiorniki mieściły 68 ton paliwa, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów po 62 ogniwa, zlokalizowanych pod przednim i tylnym pomieszczeniem mieszkalnym załogi. Dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 50 metrów, zaś czas wykonania manewru zanurzenia 30 sekund.

Głównym uzbrojeniem okrętu było pięć wewnętrznych wyrzutni torped kalibru 500 mm: cztery dziobowe i jedna na rufie, z łącznym zapasem 10 torped. Broń artyleryjską stanowiło umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 8,8 cm TK C/08 L/30, z zapasem amunicji wynoszącym od 160 do 296 naboi. Okręt wyposażony był w dwa peryskopy: wachtowy i bojowy. Wyposażenie ratownicze stanowiła umieszczona na pokładzie łódź ratunkowa.

Załoga okrętu składała się z trzech oficerów oraz 31 podoficerów i marynarzy.

Służba

1917 rok

SM UB-80 został wcielony do służby w Kaiserliche Marine 8 września 1917 roku. Dowódcą okrętu został mianowany kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant) Max Viebeg(inne języki), dowodzący wcześniej UC-10, UB-20, UB-32 i UC-65. Po okresie szkolenia U-Boot 6 listopada wszedł w skład Flotylli Flandria (niem. U-Flottille Flandern).

26 listopada w odległości 6 Mm na południowy wschód od Falmouth UB-80 wykonał atak torpedowy na zbudowany w 1913 roku francuski parowiec „Ango” o pojemności 7393 BRT, płynący z Hawru do Santos z ładunkiem drobnicy. Uszkodzony statek został sztrandowany, a później podniesiono go i naprawiono. Nazajutrz w odległości 4 Mm na południowy wschód od Berry Head storpedował bez ostrzeżenia i zatopił zbudowany w 1902 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Bleamoor” o pojemności 3755 BRT, transportujący węgiel z Kingston upon Hull do Falmouth (na pozycji 50°22′N 3°25′W/50,366667 -3,416667, na pokładzie zginęło osiem osób). 30 listopada w odległości 29 Mm na południowy zachód od przylądka Lizard Point ten sam los spotkał zbudowany w 1902 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Kalibia” (4930 BRT), przewożący kęsy stalowe z Norfolk do Bordeaux (w wyniku przeprowadzonego na pozycji 49°31′N 5°32′W/49,516667 -5,533333 ataku śmierć poniosło 25 członków załogi statku).

4 grudnia w odległości 1 Mm od Lizard Point U-Boot zatopił zbudowany w 1916 roku norweski parowiec „Vav” o pojemności 1255 BRT, płynący z ładunkiem stali z Glasgow do Hawru, a na pokładzie statku zginęło 19 marynarzy. Następnego dnia w odległości 20 Mm na wschód od przylądka Start Point okręt podwodny storpedował zbudowany w 1896 roku amerykański parowiec „Armenia” (5463 BRT), płynący w konwoju HS-18 na trasie Baltimore – Halifax – Hawr z ładunkiem mąki pszennej. Uszkodzony statek sztrandowano, a później został podniesiony (obyło się bez strat w ludziach).

1918 rok

Na początku 1918 roku niemieckie siły podwodne przeszły reorganizację, w wyniku której Flotylla Flandria została podzielona na dwie części: I Flotyllę Flandria (I. U-Flottille Flandern) i II Flotyllę Flandria (II. U-Flottille Flandern), a UB-80 znalazł się w składzie tej pierwszej.

11 stycznia w odległości 18 Mm na północny zachód od Sainte-Adresse U-Boot zatopił zbudowany w 1902 roku francuski parowiec „Barsac” (1806 BRT), płynący z ładunkiem rudy niklu z Brestu do Hawru. Tego dnia u ujścia Sekwany UB-80 uszkodził w ataku torpedowym zbudowany w 1912 roku francuski parowiec „Mississipi” o pojemności 6687 BRT, płynący z Hawru do Nowego Orleanu. 14 stycznia w odległości 14 Mm na północny zachód od Barfleur okręt storpedował zbudowany w 1911 roku francuski parowiec „Arthur Capel” (822 BRT), płynący pod balastem na trasie z Rouen do Barry. Statek zatonął na pozycji 49°50′N 1°31′W/49,833333 -1,516667 bez strat w załodze. 17 stycznia w odległości 20 Mm na północny wschód od Barfleur U-Boot storpedował bez ostrzeżenia i zatopił zbudowany w 1888 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Kingsdyke” (1710 BRT), płynący pod balastem z Rouen do Cardiff (w wyniku ataku śmierć poniosło 16 członków załogi wraz z kapitanem). W tym samym dniu w estuarium Sekwany (na pozycji 49°44′N 0°49′W/49,733333 -0,816667) UB-80 storpedował również zbudowany w 1917 roku brytyjski parowiec „War Thistle” o pojemności 5166 BRT, transportujący ładunek pszenicy i oleju z Portland do Hawru. Uszkodzony statek został odholowany do Hawru, a na jego pokładzie nikt nie zginął.

4 marca w odległości 10 Mm na południowy wschód od przylądka Portland Bill okręt podwodny zatopił zbudowany w 1889 roku francuski parowiec „Polkerris” o pojemności 943 BRT, płynący z ładunkiem węgla z Penarth do Rouen (obyło się bez strat w ludziach). Nazajutrz w odległości 3 Mm na południowy zachód od przylądka Prawle Point U-Boot storpedował bez ostrzeżenia i zatopił zbudowany w 1912 roku brytyjski parowiec „Uskmoor” (3189 BRT), płynący pod balastem z Dunkierki do Barry (nikt nie zginął). 7 marca w odległości 5 Mm na południowy zachód od Portland Bill UB-80 zatopił w ataku torpedowym zbudowany w 1905 roku belgijski parowiec „Martha” o pojemności 653 BRT, transportujący 800 ton węgla na trasie Falmouth – Calais (na pozycji 50°30′N 2°36′W/50,500000 -2,600000). Dwa dni później na tych samych wodach okręt zatopił też zbudowany w 1899 roku norweski parowiec „Grane” (1122 BRT), transportujący węgiel ze Swansea do Rouen (w wyniku ataku śmierć poniosło dwóch marynarzy).

15 kwietnia w odległości 13 Mm na północny zachód od Portland Bill U-Boot storpedował bez ostrzeżenia i zatopił zbudowany w 1906 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Ailsa Craig” (601 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Cardiff do Granville (na pozycji 50°30′N 2°48′W/50,500000 -2,800000, nikt nie zginął). Następnego dnia w odległości 10 Mm na południowy zachód od Portland Bill UB-80 uszkodził w ataku torpedowym zbudowany w 1907 roku brytyjski parowiec „George Harper” o pojemności 1613 BRT, który wypłynął z Rouen pod balastem (na jego pokładzie zginęło dwóch członków załogi). 18 kwietnia w odległości 15 Mm na północny zachód od Portland Bill okręt storpedował bez ostrzeżenia i zatopił zbudowany w 1875 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Bamse” (958 BRT), płynący na trasie Rouen – Swansea (w wyniku ataku śmierć poniosło czterech marynarzy). Trzy dni później w odległości 22 Mm na południowy wschód od przylądka Start Point ten sam los spotkał zbudowany w 1881 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Westergate” o pojemności 176 BRT, płynący z Hartlepool do Kartageny (na pokładzie zatopionego statku zginęły 24 osoby, w tym kapitan). 25 kwietnia w odległości 3 Mm na północny zachód od półwyspu Berry Head UB-80 zatopił w ataku torpedowym zbudowany w 1913 roku norweski parowiec „Sevilla” (1318 BRT), płynący z ładunkiem owoców i wina z Kadyksu do Bergen (na pozycji 50°24′N 3°23′W/50,400000 -3,383333, zginął jeden marynarz).

7 czerwca w odległości około 60 Mm od Brestu okręt storpedował i zatopił zbudowany w 1897 roku hiszpański parowiec „Axpe Mendi” o pojemności 2873 BRT, płynący z Middlesbrough do Bilbao (obyło się bez strat w załodze). 10 czerwca w odległości 5 Mm na wschód od półwyspu Berry Head U-Boot storpedował bez ostrzeżenia i zatopił zbudowany w 1901 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Stryn” (2143 BRT), płynący pod balastem z Rouen do Barry (w wyniku ataku śmierć poniosło osiem osób). Nazajutrz w odległości 10 Mm na południowy zachód od przylądka Beer Head(inne języki) ten sam los spotkał zbudowany w 1889 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Boma” o pojemności 2694 BRT, transportujący ładunek drobnicy z Belfastu do St Helens (na pozycji 50°32′N 3°14′W/50,533333 -3,233333, nikt nie zginął).

Pojedynek z HMS „Stock Force”

30 lipca 1918 roku dowodzony przez kpt. mar. rez. Harolda Autena(inne języki) brytyjski statek-pułapka HMS „Stock Force” znajdował się na patrolu wzdłuż północnych wybrzeży Francji. O godzinie 8:15 radiostacja okrętu odebrała wiadomość o grasującym nieopodal U-Boocie, co zostało potwierdzone przez informacje zrzucone na pławach o godzinie 10:00 przez dwa francuskie wodnosamoloty. Między godziną 16:00 a 18:00 w odległości 25 Mm na zachód od przylądka Start Point HMS „Stock Force” został trafiony na wysokości dziobowej ładowni przez wystrzeloną przez UB-80 torpedę. Mimo wdzierającej się wody załoga obsadziła jedno dziobowe i dwa rufowe działa kalibru 102 mm, a jej część (tzw. „oddział popłochu”) opuściła jednostkę w łodzi ratunkowej. Okręt podwodny wynurzył się i powoli zbliżał się w kierunku tonącego statku-pułapki, który otworzył ogień w jego kierunku, trafiając wielokrotnie U-Boota. UB-80 został ciężko uszkodzony i oddalił się z pola bitwy, natomiast HMS „Stock Force” ostatecznie zatonął w zatoce Bigbury Bay(inne języki) na pozycji 49°49′N 3°53′W/49,816667 -3,883333. Dowódca brytyjskiej jednostki otrzymał za udział w tej akcji najwyższe odznaczenie wojenne brytyjskiego Imperium – Krzyż Wiktorii.

Dalsza służba

6 września w odległości 6,5 Mm na północny wschód od Robin Hood’s Bay (na pozycji 54°29′N 0°21′W/54,483333 -0,350000) UB-80 storpedował bez ostrzeżenia i zatopił zbudowany w 1903 roku uzbrojony brytyjski parowiec „Audax” (975 BRT), płynący pod balastem z Rouen do Newcastle upon Tyne (w wyniku ataku na pokładzie statku śmierć poniosły trzy osoby). Trzy dni później w odległości 1 Mm na północ od Scarborough okręt zatopił zbudowany w 1902 roku norweski parowiec „Taurus” o pojemności 1239 BRT, płynący pod balastem z Rouen do Newcastle upon Tyne (zginęło sześciu marynarzy).

7 października UB-80 został przyporządkowany 2. Flotylli U-Bootów Hochseeflotte.

Po zakończeniu działań wojennych, w myśl postanowień rozejmu w Compiègne, SM UB-80 został poddany 26 listopada 1918 roku, a następnie przekazany Włochom i złomowany w La Spezii w maju 1919 roku.

Podsumowanie działalności bojowej

W latach 1917–1918 SM UB-80 odbył 10 patroli bojowych, podczas których zatopił 20 statków o łącznej pojemności 35 478 BRT, a pięć statków o łącznej pojemności 26 322 BRT zostało uszkodzonych. Na pokładach zatopionych jednostek zginęło co najmniej 118 osób, w tym 25 na brytyjskim parowcu „Kalibia”. Pełne zestawienie bojowych osiągnięć okrętu przedstawia poniższa tabela:

Lista zatopionych i uszkodzonych jednostek
Data Nazwa Państwo Tonaż Los jednostki
26 listopada 1917 „Ango”  Francja 7393 uszkodzony
27 listopada 1917 „Bleamoor”  Wielka Brytania 3755 zatopiony
30 listopada 1917 „Kalibia”  Wielka Brytania 4930 zatopiony
4 grudnia 1917 „Vav”  Norwegia 1255 zatopiony
5 grudnia 1917 „Armenia”  Stany Zjednoczone 5463 uszkodzony
11 stycznia 1918 „Barsac”  Francja 1806 zatopiony
11 stycznia 1918 „Mississipi”  Francja 6687 uszkodzony
14 stycznia 1918 „Arthur Capel”  Francja 822 zatopiony
17 stycznia 1918 „Kingsdyke”  Wielka Brytania 1710 zatopiony
17 stycznia 1918 „War Thistle”  Wielka Brytania 5166 uszkodzony
4 marca 1918 „Polkerris”  Francja 943 zatopiony
5 marca 1918 „Uskmoor”  Wielka Brytania 3189 zatopiony
7 marca 1918 „Martha”  Belgia 653 zatopiony
9 marca 1918 „Grane”  Norwegia 1122 zatopiony
15 kwietnia 1918 „Ailsa Craig”  Wielka Brytania 601 zatopiony
16 kwietnia 1918 „George Harper”  Wielka Brytania 1613 uszkodzony
18 kwietnia 1918 „Bamse”  Wielka Brytania 958 zatopiony
21 kwietnia 1918 „Westergate”  Wielka Brytania 1760 zatopiony
25 kwietnia 1918 „Sevilla”  Norwegia 1318 zatopiony
7 czerwca 1918 „Axpe Mendi”  Hiszpania 2873 zatopiony
10 czerwca 1918 „Stryn”  Wielka Brytania 2143 zatopiony
11 czerwca 1918 „Boma”  Wielka Brytania 2694 zatopiony
30 lipca 1918 HMS „Stock Force”  Royal Navy 732 zatopiony
6 września 1918 „Audax”  Wielka Brytania 975 zatopiony
9 września 1918 „Taurus”  Norwegia 1239 zatopiony
RAZEM zatopione: 20
uszkodzone: 5

Uwagi

  1. ↑ UB 80 ↓ podaje błędnie, że stępka okrętu została położona 12 maja 1917 roku, a wodowanie odbyło się 6 stycznia 1918 roku.
  2. ↑ Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 181 podają, że zbiorniki okrętu mieściły od 78 do 86 ton paliwa.
  3. ↑ UB III ↓ podaje, że dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 75 metrów.
  4. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 111 podaje, że załoga okrętu liczyła 36 ludzi.
  5. ↑ SM – Seiner Majestät – [okręt] Jego Mości.
  6. ↑ UB 80 ↓ podaje błędnie, że okręt został wcielony do służby 14 lutego 1918 roku.
  7. ↑ Auten 2002 ↓, s. 164 podaje błędnie, że U-Boot został zatopiony.
  8. ↑ Möller i Brack 2004 ↓, s. 50 podają, że okręt został złomowany w 1922 roku.
  9. ↑ Tonaż statków handlowych i innych cywilnych jednostek podany jest w tonach rejestrowych brutto.

Przypisy

  1. 1 2 Rössler 1989 ↓, s. 56.
  2. 1 2 Kaack 2023 ↓, s. 44.
  3. ↑ Rössler 1989 ↓, s. 56–57.
  4. 1 2 3 4 5 Rössler 1989 ↓, s. 57.
  5. 1 2 Perepeczko 2014 ↓, s. 402.
  6. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 111.
  7. 1 2 3 4 5 6 Möller i Brack 2004 ↓, s. 50.
  8. 1 2 3 4 Kaack 2023 ↓, s. 45.
  9. 1 2 3 4 5 Gröner 1985 ↓, s. 53.
  10. 1 2 3 4 5 UB 80 ↓.
  11. 1 2 Rössler 1989 ↓, s. 66.
  12. ↑ A.G. Weser ↓.
  13. 1 2 3 4 5 Gogin 2026 ↓.
  14. 1 2 3 Gröner 1985 ↓, s. 54.
  15. ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 110.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 8 Gröner 1985 ↓, s. 52.
  17. ↑ Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 181.
  18. 1 2 UB III ↓.
  19. ↑ Williamson 2016 ↓, s. 28–29.
  20. 1 2 Williamson 2016 ↓, s. 29.
  21. ↑ Gröner 1985 ↓, s. 52–53.
  22. 1 2 3 Rössler 1989 ↓, s. 53.
  23. ↑ Herzog 1993 ↓, s. 59.
  24. ↑ Gibson i Prendergast 2014 ↓, s. 313.
  25. ↑ Herzog 1993 ↓, s. 72.
  26. ↑ Max Viebeg ↓.
  27. ↑ Herzog 1993 ↓, s. 140.
  28. 1 2 Ango ↓.
  29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Wwlossesbrms 3 2011 ↓.
  30. ↑ Bleamoor ↓.
  31. 1 2 Kalibia ↓.
  32. ↑ Vav ↓.
  33. 1 2 Armenia ↓.
  34. ↑ Perepeczko 2014 ↓, s. 448.
  35. ↑ Barsac ↓.
  36. ↑ Mississipi ↓.
  37. ↑ Arthur Capel ↓.
  38. ↑ Kingsdyke ↓.
  39. ↑ War Thistle ↓.
  40. ↑ Polkerris ↓.
  41. ↑ Uskmoor ↓.
  42. ↑ Martha ↓.
  43. ↑ Grane ↓.
  44. ↑ Ailsa Craig ↓.
  45. ↑ George Harper ↓.
  46. ↑ Bamse ↓.
  47. ↑ Westergate ↓.
  48. ↑ Sevilla ↓.
  49. ↑ Axpe Mendi ↓.
  50. ↑ Stryn ↓.
  51. ↑ Boma ↓.
  52. ↑ Auten 2002 ↓, s. 158.
  53. ↑ Auten 2002 ↓, s. 158–159.
  54. ↑ Auten 2002 ↓, s. 159.
  55. 1 2 3 Stock Force ↓.
  56. ↑ Auten 2002 ↓, s. 162.
  57. ↑ Auten 2002 ↓, s. 163–164.
  58. ↑ Audax ↓.
  59. ↑ Taurus ↓.
  60. ↑ Herzog 1993 ↓, s. 136.
  61. ↑ Herzog 1993 ↓, s. 94.
  62. 1 2 3 uboatsucc ↓.

Bibliografia