Leki przeciwpsychotyczne

Leki przeciwpsychotyczne, leki neuroleptyczne, neuroleptyki (od gr. νεῦρον neuron ‘nerw’ i λῆψις lepsis ‘napad, ujęcie, schwytanie’) – klasa leków stosowana w leczeniu zaburzeń psychicznych, głównie schizofrenii i innych psychoz, w przebiegu których występują objawy wytwórcze: urojenia, omamy, zaburzenia aktywności, uczuciowości, świadomości.

Długotrwałe stosowanie leków przeciwpsychotycznych skutkować może działaniami niepożądanymi, takimi jak zespół pozapiramidowy, ginekomastia, impotencja, zwiększenie masy ciała i zespół metaboliczny.

Pierwsza generacja leków przeciwpsychotycznych, znana jako neuroleptyki klasyczne, została odkryta w latach 40. XX wieku. Pierwszym lekiem drugiej generacji, znanych jako neuroleptyki atypowe, była klozapina, opracowana w latach 60. i wprowadzona do zastosowań klinicznych w latach 70.. Obie generacje blokują receptory dopaminowe w mózgu, jednakże atypowe dodatkowo oddziałują na receptory serotoninowe.

Pierwsze zastosowanie terminu „neuroleptyk” przypisuje się francuskim lekarzom Jeanowi Delayowi i Pierre'owi Denikerowi (1955)

Zastosowanie

Leki przeciwpsychotyczne są najczęściej stosowane w leczeniu następujących zaburzeń:

Rzadsze wskazania obejmują zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zespół stresu pourazowego, zaburzenia osobowości, zespół Tourette'a. Nie są zalecane w leczeniu otępienia, bezsenności i zaburzeń osobowości, jednak mogą być zastosowane, gdy inne terapie nie przynoszą efektów. Możliwe jest ich stosowanie u dzieci, pod warunkiem, że inne sposoby leczenia nie dają rezultatów i dziecko cierpi na zaburzenia psychotyczne.

Mechanizm działania

Leki przeciwpsychotyczne, na przykład haloperydol i chloropromazyna, działają poprzez blokowanie receptorów dopaminowych D2 w szlakach dopaminergicznych mózgu. Oznacza to, że uwalniana w tych szlakach dopamina wywołuje mniejszy efekt. Nadmiar wydzielanej dopaminy w szlaku mezolimbicznym (będącym jednym ze szlaków dopaminergicznych) jest z kolei powiązany z doświadczeniami psychotycznymi. Dodatkowo, leki przeciwpsychotyczne wykazują działanie antagonistyczne względem receptorów 5-HT2A. Niektóre allele kodujące receptory 5-HT2A zostały powiązane z podwyższonym ryzykiem schizofrenii i innych psychoz, zwłaszcza w przebiegu ciężkiej depresji. Neuroleptyki w mniejszym stopniu wpływają na receptory adrenergiczne, a także na histaminowe i w niektórych przypadkach na acetylocholinowe.

Leki te nie wywołują efektu narkotycznego, czyli nie mogą doprowadzić do uzależnienia, ale wiele z nich potęguje działanie narkotyków i alkoholu etylowego (mimo to niektóre są lub były stosowane w terapiach odwykowych, między innymi w celu przerwania efektu działania narkotyku, na przykład chloropromazyna (używana w celu przerwania działania LSD).

Działania niepożądane

Głównym działaniem niepożądanym jest parkinsonowski zespół poneuroleptyczny (zob. parkinsonizm). Starsze, tzw. klasyczne neuroleptyki wywoływały też wiele ubocznych objawów wegetatywnych, jak suchość w jamie ustnej, zaburzenia akomodacji, nadmierna senność, zaburzenia czynności wątroby, zaburzenia funkcji seksualnych.

Wszystkie leki przeciwpsychotyczne (zwłaszcza leki I generacji) stwarzają pewne ryzyko wystąpienia potencjalnie śmiertelnego złośliwego zespołu neuroleptycznego. Ryzyko takie ocenia się na około 3%. Może je zwiększać zażywanie substancji psychoaktywnych, nagłe zwiększanie dawek lub stosowanie leku niezgodnie z zaleceniami,

Historia

Pierwszym neuroleptykiem wprowadzonym do światowego lecznictwa jest chloropromazyna, która należy do grupy fenotiazyn. Neuroleptyk ten na przestrzeni czasu utracił swoje pierwotne znaczenie z powodu niekorzystnego profilu farmakokinetycznego, w wyniku czego dochodzi do nieswoistego oddziaływania na receptory, co wiąże się z szeregiem działań niepożądanych, takich jak zmniejszenie zdolności adaptacji do zmian temperatury otoczenia. W późniejszym czasie zsyntetyzowano lewomepromazynę i prometazynę, także zaliczane do grupy fenotiazyn. Kolejnym krokiem stało się zsyntetyzowanie kolejnych klasycznych leków przeciwpsychotycznych.

Dużym krokiem w leczeniu psychoz było zsyntetyzowanie nowych generacji neuroleptyków działających również na receptor serotoninowy. Pierwszym z nich była klozapina. Neuroleptyki te (np. olanzapina, rysperydon, paliperydon, zyprazydon, kwetiapina) powodują znacznie mniej objawów ubocznych, zarówno wczesnych, jak i późnych (np. dyskinez).

Podział neuroleptyków

Chloropromazyna
Haloperydol
Kwetapina

Ze względu na ryzyko wystąpienia działań pozapiramidowych oraz skuteczność kliniczną, leki przeciwpsychotyczne zostały podzielone na dwie zasadnicze grupy: I generacji (klasyczne, typowe, LPP) oraz II generacji (atypowe, LPPII). Ten podział jest też najczęściej używany w praktyce klinicznej.

Do oceny nasilenia objawów pozapiramidowych można użyć skali Simpsona-Angusa.

Leki przeciwpsychotyczne I generacji (klasyczne, typowe)

Pochodne fenotiazyny

Zasadniczy profil działania jest antyautystyczny i aktywizujący, a działania uboczne dotyczą głównie układu pozapiramidowego.

Pochodne tioksantenu

W profilu działania leki z tej grupy wykazują również pewne działanie przeciwdepresyjne (z wyjątkiem tiotiksenu).

Pochodne butyrofenonu(inne języki)

Zasadniczy profil działania jest zbliżony do piperazynowych pochodnych fenotiazyny, wykazują wyraźne działania uboczne ze strony układu pozapiramidowego.

Benzamidy

Leki przeciwpsychotyczne II generacji (atypowe)

 Główny artykuł: Atypowe leki przeciwpsychotyczne.

Są to: amisulpryd, asenapina, arypiprazol, blonanseryna, iloperydon, klozapina, kwetiapina, lurazydon, melperon(inne języki), olanzapina, paliperydon, rysperydon, sertindol, zyprazydon, zotepina.

Postacie neuroleptyków

Metabolizm leków przeciwpsychotycznych z udziałem cytochromu P450

Metabolizm leków przeciwpsychotycznych z udziałem izoenzymów cytochromu P450
LekCYP1A2(inne języki)CYP3A3/CYP3A4(inne języki)CYP2D6(inne języki)CYP2D6 hamowany przez lek
Benzamidy (amisulpryd, sulpiryd)––––
Fenotiazyny (chloropromazyna)––++++
Flufenazyna––++++
Haloperydol+–++++
Klozapina++++/-–
Kwetiapina–++––
Olanzapina+–+–
Perfenazyna––++++
Rysperydon–++++–
Tiorydazyna++–
Zyprazydon+/-++–
Zuklopentiksol––++–

Działanie sedatywne LPP

Działanie sedatywne leków przeciwpsychotycznych
działanie sedatywneleki
bardzo silneklozapina, lewomepromazyna, chloropromazyna, butaperazyna(inne języki), tioproperazyna
silnetiorydazyna, chloroprotyksen, haloperydol, olanzapina, perfenazyna, zuklopentiksol, klopentiksol
słabeflufenazyna, trifluoperazyna, tiotiksen
bardzo słabekwetiapina, zyprazydon, pimozyd(inne języki)
braksulpiryd, amisulpryd, rysperydon, flupentyksol

Bezpieczeństwo stosowania w ciąży

Leki przeciwpsychotyczne należą do kilku kategorii ryzyka działań teratogennych:

Powinowactwo LPP do receptorów cholinergicznych

Powinowactwo LPP do receptorów cholinergicznych
PowinowactwoLek
bardzo silnelewomepromazyna, klozapina
silneolanzapina, chloropromazyna
słabechloroprotyksen, klopentiksol, flufenazyna, tiorydazyna, zuklopentiksol
minimalneperfenazyna, trifluoperazyna, haloperydol, pimozyd(inne języki)
brakamisulpryd, rysperydon, sulpiryd, zyprazydon

Leków silnie działających cholinolitycznie (klozapina, lewomepromazyna, olanzapina, tiorydazyna, zuklopentiksol, trifluoperazyna) nie należy podawać w miastenii, w jaskrze z zamkniętym kątem przesączania ani w rozroście gruczołu krokowego.

Wpływ na próg drgawkowy

Wszystkie LPP, z wyjątkiem rysperydonu, obniżają próg drgawkowy(inne języki). Najczęściej napady drgawkowe występują podczas leczenia klozapiną i w zależności od stosowanej dawki mogą pojawić się u 5–20% leczonych. Najczęściej występują w postaci silnych napadów mioklonicznych. Ryzyko napadów wzrasta również podczas szybkiego zwiększania dawek oraz u osób długotrwale leczonych klozapiną.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ John Lally, James H. MacCabe, Antipsychotic medication in schizophrenia: a review, „British Medical Bulletin”, 114 (1), 2015, s. 169–179, DOI: 10.1093/bmb/ldv017, PMID: 25957394 [dostęp 2026-07-13] (ang.).
  2. ↑ John Muench, Ann M. Hamer, Adverse Effects of Antipsychotic Medications, „American Family Physician”, 81 (5), 1 marca 2010 [dostęp 2025-12-28] (ang.).
  3. ↑ H. Hippius, The history of clozapine, „Psychopharmacology”, 99 (Suppl 1), 1989, S3–S5, DOI: 10.1007/BF00442551, ISSN 0033-3158, PMID: 2682730 [dostęp 2020-05-05] (ang.).
  4. ↑ Joanna Moncrieff, Magic Bullets for Mental Disorders: The Emergence of the Concept of an “Antipsychotic” Drug, „Journal of the History of the Neurosciences”, 22 (1), 2013, s. 30–46, DOI: 10.1080/0964704X.2012.664847, PMID: 23323530, PMCID: PMC4118918 [dostęp 2026-07-13] (ang.).
  5. ↑ J. Delay, P. Deniker, Neuroleptic effects of chlorpromazine in therapeutics of neuropsychiatry, „International Record of Medicine and General Practice Clinics”, 168 (5), 1955, s. 318–326, PMID: 14381100 [dostęp 2026-07-13] (ang.).
  6. ↑ Stefan Leucht i inni, Second-generation versus first-generation antipsychotic drugs for schizophrenia: a meta-analysis, „The Lancet”, 373 (9657), 2009, s. 31–41, DOI: 10.1016/S0140-6736(08)61764-X, PMID: 19058842 [dostęp 2025-12-28] (ang.).
  7. ↑ J.M. Goikolea i inni, Lower rate of depressive switch following antimanic treatment with second-generation antipsychotics versus haloperidol, „Journal of Affective Disorders”, 144 (3), 2013, s. 191–198, DOI: 10.1016/j.jad.2012.07.038, PMID: 23089129 [dostęp 2025-12-28] (ang.).
  8. 1 2 David M. Taylor, Thomas R.E. Barnes, Allan H. Young, The Maudsley Prescribing Guidelines in Psychiatry, wyd. 14, Wiley, 2021, DOI: 10.1002/9781119870203, ISBN 978-1-394-23876-7 (ang.).
  9. 1 2 3 American Psychiatric Association, Five Things Physicians and Patients Should Question, Choosing Wisely, 2013 [zarchiwizowane 2015-05-02] (ang.).
  10. ↑ Alicia R. Maher, George Theodore, Summary of the comparative effectiveness review on off-label use of atypical antipsychotics, „Journal of Managed Care Pharmacy”, 18 (5 Suppl B), 2012, S1–S20, DOI: 10.18553/jmcp.2012.18.s5-b.1, PMID: 22784311, PMCID: PMC10438344 [dostęp 2025-12-28] (ang.).
  11. ↑ D. Pickar, R.E. Litman, P.E. Konicki, O.M. Wolkowitz, A. Breier, Neurochemical and neural mechanisms of positive and negative symptoms in schizophrenia, „Modern Problems of Pharmacopsychiatry”, 24, 1990, s. 124–151, DOI: 10.1159/000418015, PMID: 1970851 [dostęp 2025-12-28] (ang.).
  12. ↑ Edith J. Liemburg, Henderikus Knegtering, Hans C. Klein, Rudie Kortekaas, André Aleman, Antipsychotic medication and prefrontal cortex activation: a review of neuroimaging findings, „European Neuropsychopharmacology”, 22 (6), 2012, s. 387–400, DOI: 10.1016/j.euroneuro.2011.12.008, PMID: 22300864 [dostęp 2025-12-28] (ang.).
  13. ↑ Colm McDonald, Kieran C. Murphy, The new genetics of schizophrenia, „The Psychiatric Clinics of North America”, 26 (1), 2003, s. 41–63, DOI: 10.1016/s0193-953x(02)00030-8, PMID: 12683259 [dostęp 2025-12-28] (ang.).
  14. ↑ C.J. Schmidt, S.M. Sorensen, J.H. Kehne, A.A. Carr, M.G. Palfreyman, The role of 5-HT2A receptors in antipsychotic activity, „Life Sciences”, 56 (25), 1995, s. 2209–2222, DOI: 10.1016/0024-3205(95)00210-w, PMID: 7791509 [dostęp 2025-12-28] (ang.).
  15. ↑ ZZN – złośliwy zespół neuroleptyczny. Występowanie, objawy, postępowanie, Psychiatria.pl [zarchiwizowane 2019-03-31].
  16. ↑ Ernst Mutschler, Mutschler. Farmakologia i toksykologia. Podręcznik, wyd. 4, Wrocław 2016, s. 167–169, ISBN 978-83-7846-037-4, OCLC 921514157 [dostęp 2023-01-02].

Bibliografia