Affari vos is een encycliek van paus Leo XIII, gedateerd 8 december 1897, over de Manitobase schoolkwestie in Canada. De encycliek was gericht aan de aartsbisschoppen, bisschoppen en andere katholieke ordinarii van Canada. Zij verscheen nadat de afschaffing van het confessionele openbare schoolstelsel in Manitoba in 1890 een langdurig constitutioneel, religieus en politiek conflict had veroorzaakt.
Leo XIII veroordeelde vanuit de katholieke geloofsleer het nieuwe onderwijsstelsel voor zover katholieke kinderen daarin geen onderwijs overeenkomstig hun geloof konden ontvangen. Tegelijkertijd verklaarde hij de inmiddels bereikte politieke regeling tussen de Canadese premier Wilfrid Laurier en de premier van Manitoba, Thomas Greenway, weliswaar ontoereikend, maar riep hij de katholieken op de beschikbare concessies te benutten en langs vreedzame weg naar verdere verbeteringen te streven.
Historische achtergrond
Bij de toetreding van Manitoba tot de Canadese Confederatie in 1870 bestond in de provincie een confessioneel schoolstelsel waarin zowel protestantse als rooms-katholieke scholen publieke ondersteuning ontvingen. De onderwijsbepalingen van de Manitoba Act speelden vervolgens een centrale rol in het juridische geschil over de rechten van religieuze minderheden.
In 1890 nam de wetgevende vergadering van Manitoba wetgeving aan waarmee het bestaande confessionele systeem werd vervangen door een door de provincie bekostigd niet-confessioneel openbaar schoolstelsel. De katholieke minderheid verloor daarmee de publieke financiering van haar afzonderlijke scholen. De kwestie raakte niet alleen godsdienstvrijheid en onderwijs, maar ook de verhoudingen tussen de federale en provinciale overheid en de positie van de voornamelijk Franstalige katholieke minderheid.
De nieuwe wetgeving leidde tot verschillende rechtszaken. In de zaak die bekend werd als Brophy v. Attorney-General of Manitoba oordeelde het Judicial Committee of the Privy Council in 1895 dat de federale overheid constitutioneel bevoegd was om onder bepaalde omstandigheden herstelmaatregelen ten gunste van de katholieke minderheid te nemen. Het vraagstuk werd vervolgens een belangrijk thema tijdens de Canadese federale verkiezingen van 1896.
Na zijn verkiezingsoverwinning zocht Laurier een compromis met de regering-Greenway. De zogenoemde Laurier-Greenway-regeling stond onder voorwaarden godsdienstonderwijs aan het einde van de schooldag toe. Wanneer voldoende katholieke leerlingen een school bezochten, kon bovendien een katholieke leerkracht worden aangesteld; ook werd in bepaalde gevallen tweetalig onderwijs toegestaan. Een deel van de katholieke hiërarchie, onder wie aartsbisschop Adélard Langevin van Saint-Boniface, vond deze concessies onvoldoende en verlangde herstel van het katholieke schoolstelsel.
Missie van Merry del Val
Omdat binnen de Canadese katholieke hiërarchie verschil van inzicht bestond over de te volgen politieke strategie, stelde Leo XIII zijn oordeel uit totdat de situatie ter plaatse was onderzocht. In maart 1897 stuurde de Heilige Stoel Rafael Merry del Val als bijzonder apostolisch gezant naar Canada. Na een verblijf van ongeveer vier maanden stelde Merry del Val een rapport op dat volgens historicus Roberto Perin de basis vormde voor Affari vos.
De pauselijke interventie vond daarmee plaats na zowel de juridische procedures als de federale verkiezingen en de totstandkoming van het Laurier-Greenway-compromis. De encycliek behandelde niet alleen de principiële bezwaren van de katholieke kerk tegen het nieuwe onderwijsstelsel, maar ook de vraag hoe de Canadese katholieken in de gegeven politieke omstandigheden moesten handelen.
Inhoud
Religie en opvoeding
Leo XIII stelde dat de schoolkwestie van groot belang was voor zowel de religieuze als de burgerlijke samenleving. Volgens hem kon de morele opvoeding van kinderen niet duurzaam worden losgemaakt van godsdienstige vorming. Hij wees daarom scholen af waarin het katholieke geloof werd genegeerd, bestreden of zonder onderscheid als één van meerdere onderling gelijkwaardige overtuigingen werd behandeld.
De encycliek verbond intellectuele vorming met religieuze en morele opvoeding. Leo XIII betoogde dat uitsluitend wetenschappelijke kennis, aangevuld met een algemeen geformuleerde moraal, volgens de katholieke opvatting onvoldoende was. Voor katholieke kinderen achtte hij onderwijs nodig waarin geloof, moraal en algemene kennis met elkaar in overeenstemming werden gebracht.
Daarbij kende hij een belangrijke plaats toe aan het gezag van de ouders. Hij stelde dat ouders het recht hadden te bepalen in welke instellingen en door welke leraren hun kinderen werden onderwezen. Voor katholieke scholen verlangde hij bovendien bevoegde leerkrachten en voor het godsdienstonderwijs leerboeken die door de bisschoppen waren goedgekeurd.
Beoordeling van de wetgeving en het compromis
Leo XIII beschouwde de in 1890 ingevoerde situatie als nadelig voor de katholieke bevolking en steunde het optreden van de Canadese bisschoppen tegen wat zij als een aantasting van katholieke onderwijsrechten zagen. Over de latere herstelmaatregelen oordeelde hij eveneens kritisch. De getroffen regeling was volgens de encycliek gebrekkig, onvolmaakt en onvoldoende om volledig aan de katholieke verlangens tegemoet te komen.
Dit oordeel ging echter niet gepaard met een oproep om het bereikte compromis af te wijzen. Leo XIII maakte onderscheid tussen de beginselen die volgens hem beschermd moesten worden en de concrete politieke middelen waarmee dat doel kon worden nagestreefd. Omdat verschillende handelwijzen volgens hem geoorloofd konden zijn, drong hij bij de Canadese katholieken en bisschoppen aan op eensgezindheid, gematigdheid en overleg.
Voor de katholieken in Manitoba betekende dit dat zij volgens de paus voorlopige of gedeeltelijke verbeteringen niet moesten weigeren. Waar de wetgeving of het bestuur mogelijkheden bood om de door hen ervaren nadelen te verminderen, moesten die mogelijkheden worden benut. Waar voldoende voorzieningen ontbraken, moedigde Leo XIII katholieken aan zelf financieel bij te dragen aan eigen scholen.
Kwaliteit van katholiek onderwijs
De encycliek beperkte zich niet tot de godsdienstige identiteit van scholen. Leo XIII verlangde ook dat katholieke onderwijsinstellingen op het gebied van algemene kennis konden wedijveren met de beste scholen. Hij stelde dat vooruitgang in wetenschappelijke en algemene kennis niet strijdig hoefde te zijn met de katholieke leer en riep de bisschoppen op aandacht te besteden aan leerprogramma's en de bekwaamheid van docenten.
Ook de katholieke pers kreeg een rol toegewezen. Zij moest volgens de encycliek de katholieke positie verdedigen, maar daarbij persoonlijke aanvallen vermijden en met gematigdheid optreden.
Theologische en filosofische argumentatie
De argumentatie van Affari vos berust vooral op het katholieke begrip van opvoeding als een samenhang van intellectuele, morele en religieuze vorming. De encycliek presenteert geen zelfstandige filosofische theorie van het onderwijs, maar redeneert vanuit begrippen als waarheid, geweten, godsdienstige plicht en het gezag van ouders.
Een centraal onderscheid is dat tussen beginsel en politieke toepassing. Leo XIII beschouwde de bescherming van katholieke geloofs- en opvoedingsbeginselen als niet onderhandelbaar, maar meende dat daaruit niet noodzakelijk één exclusieve politieke strategie volgde. Verschillende praktische handelwijzen konden volgens hem geoorloofd zijn wanneer zij hetzelfde doel nastreefden. Daarmee combineerde de encycliek een principiële afwijzing van een voor katholieken ontoereikend onderwijsstelsel met een pragmatische bereidheid tijdelijke concessies te aanvaarden.
In zijn visie op kennis verwierp Leo XIII een tegenstelling tussen intellectuele ontwikkeling en katholiek geloof. Hij verlangde juist dat katholieke scholen zowel godsdienstige vorming als een hoog niveau van algemene kennis aanboden. Het document moet in dit opzicht vooral worden gelezen als een toepassing van Leo's katholieke onderwijsopvattingen op een concrete Canadese politieke kwestie; het bevat zelf geen uitvoerige systematische uiteenzetting van bijvoorbeeld thomisme of personalisme.
Receptie en betekenis
Affari vos bevestigde enerzijds de katholieke kritiek op de veranderingen in Manitoba, maar ondersteunde anderzijds niet de eis van Langevin en zijn medestanders dat volledige restauratie van het vroegere katholieke schoolstelsel de enige aanvaardbare uitkomst was. Perin vat de strekking van de encycliek samen als een afwijzing van het Laurier-Greenway-compromis als onvoldoende, gekoppeld aan de opdracht het niettemin te aanvaarden en langs vreedzame weg te verbeteren.
Deze positie droeg bij aan een matiging van het conflict binnen het Canadese episcopaat. Bisschoppen die de eerdere wetgeving sterk hadden bestreden, legden zich bij het pauselijke oordeel neer. Zo aanvaardde bisschop Louis-Zéphirin Moreau de encycliek ondanks zijn eerdere steun aan Langevins opstelling en riep hij zijn gelovigen op het pauselijke oordeel te volgen.
Voor Langevin bleef de uitkomst onbevredigend. Hij bleef een verdergaand herstel van het katholieke onderwijs nastreven, terwijl de pauselijke interventie de nadruk legde op acceptatie van de bestaande concessies en verdere verbetering door overleg. In de historiografie wordt Affari vos daarom zowel behandeld als een document over katholieke onderwijsleer als een belangrijke interventie van de Heilige Stoel in het Canadese conflict tussen kerk, minderheidsrechten, provinciale autonomie en federale politiek.
Datering
De officiële Latijnse tekst sluit af met de datum die VIII Decembris 1897, oftewel 8 december 1897. De tekst werd gepubliceerd in deel 30 van de Acta Sanctae Sedis, op pagina's 356–362. In een online beschikbare Engelse versie van de Heilige Stoel staat in de slotformule daarentegen 18 december; die datum is in strijd met zowel de Latijnse brontekst als de officiële lijst van encyclieken van Leo XIII. Om die reden geldt 8 december 1897 als de correcte datering.
Literatuur
(la) Leo XIII(1897).Affari vos. Acta Sanctae Sedis30: 356–362.
(fr) Charland, Thomas-Marie(1952).L'encyclique Affari Vos de Léon XIII à l'épiscopat canadien. Rapport de la Société canadienne d'histoire de l'Église catholique19: 13–25.
(en) McLauchlin, Kenneth(1986).Riding the Protestant Horse: The Manitoba School Question and Canadian Politics, 1890–1896. Historical Studies53: 39–52.
(en) Perin, Roberto(1998).Dictionary of Canadian Biography. University of Toronto/Université Laval,'Langevin, Adélard',596–601.
