Historische achtergrond
In 1889 en 1891 vonden respectievelijk in Porto en Braga twee katholieke congressen van de kerkprovincie Braga plaats. Volgens historicus Manuel Braga da Cruz was het congres van Braga van 1891 het grootste en belangrijkste katholieke congres dat tot dan toe in Portugal was gehouden. Hij wijst daarbij op de aanwezigheid van zes bisschoppen, de grote opkomst, de organisatorische ontwikkeling van de katholieke beweging en de gevolgen van het congres voor de verdere samenwerking tussen de Portugese bisschoppen.
Het congres vond plaats in een periode waarin het Portugese katholicisme zich organisatorisch ontwikkelde en zich opnieuw tot de politieke en sociale verhoudingen van de late negentiende eeuw probeerde te verhouden. Historicus José Miguel Sardica beschrijft het pontificaat van Leo XIII als gekenmerkt door een pragmatischer verhouding tot liberale regeringen dan onder zijn voorganger Pius IX, naast een groeiende pauselijke ondersteuning van het sociaal-katholieke verenigingsleven. Ook in Portugal waren katholieke verenigingen, publicaties en congressen in deze periode in ontwikkeling.
Inhoud
Leo XIII opent de brief met een positieve beoordeling van het congres van Braga. Hij prijst de inzet van de plaatselijke bisschop, de deelname of vertegenwoordiging van andere bisschoppen en de aanwezigheid van geestelijken en leken. Ook spreekt hij zijn waardering uit voor de eensgezindheid die tijdens het congres volgens hem naar voren was gekomen.
Volgens de brief werd het katholieke geloof bij een deel van de bevolking bedreigd door religieuze onwetendheid en onverschilligheid en door denkbeelden die de paus als vijandig tegenover de kerkelijke leer beschouwde. Tegen deze achtergrond stelde Leo XIII dat nauwere samenwerking tussen de bisschoppen noodzakelijk was. Zij moesten gezamenlijk beraadslagen over zowel plaatselijke problemen in de bisdommen als aangelegenheden die de Kerk en de samenleving in Portugal als geheel betroffen.
Bijeenkomsten van de bisschoppen
Een centraal voorstel in Pastoralis is de instelling van jaarlijkse bijeenkomsten die uitsluitend voor de bisschoppen waren bestemd. Deze moesten plaatsvinden naast de bredere katholieke congressen waaraan ook leken deelnamen. Volgens Leo XIII konden dergelijke bijeenkomsten de eensgezindheid onder de bisschoppen vergroten, gezamenlijke besluitvorming vergemakkelijken en uiteindelijk bijdragen aan de voorbereiding van diocesane en provinciale synoden en van een nationaal concilie.
Braga da Cruz beschouwt deze aanbeveling als een belangrijk gevolg van het congres van Braga. Volgens hem bereikten de Portugese bisschoppen, overeenkomstig de aanwijzingen van Leo XIII, overeenstemming over periodieke onderlinge bijeenkomsten met het oog op onder meer de bijeenroeping van synoden en een nationaal concilie.
Pastorale prioriteiten
De brief noemt verschillende onderwerpen waarover de bisschoppen tijdens hun bijeenkomsten konden beraadslagen. Daartoe behoorden de vorming van priesters en seminaristen, het godsdienstonderwijs van de bevolking, de bevordering van de moraal, de verspreiding van katholieke geschriften en de ontwikkeling van liefdadigheidswerken.
Een afzonderlijk aandachtspunt was de positie van religieuze instituten en congregaties in Portugal. Leo XIII zag deze gemeenschappen zowel als ondersteuning van de geestelijkheid in de Portugese bisdommen als een bron van missionarissen voor gebieden overzee die destijds onder Portugees bestuur stonden. In de brief verbond hij dit met de historische rol die Portugal volgens hem bij de verspreiding van het christendom had gespeeld.
Leo XIII sprak daarnaast de verwachting uit dat de Portugese overheid belemmeringen voor religieuze gemeenschappen zou wegnemen. Hij betoogde dat godsdienst niet alleen de Kerk maar ook de burgerlijke samenleving ten goede kwam, omdat religieuze vorming volgens hem bijdroeg aan plichtsbesef en maatschappelijke orde. Deze passages weerspiegelen de opvatting over de verhouding tussen Kerk, samenleving en overheid die de paus in de brief zelf uiteenzette.
Receptie en historische betekenis
Braga da Cruz plaatst het congres van Braga en de daaropvolgende pauselijke aanwijzingen binnen de ontwikkeling van het zogenoemde katholieke unionisme in Portugal: pogingen om katholieken en de kerkelijke hiërarchie organisatorisch nauwer te laten samenwerken. Het congres betekende volgens hem een belangrijke stap in die ontwikkeling. De periodieke bijeenkomsten van de bisschoppen vormden daarvan een van de concrete resultaten.
De brief bereikte ook de Portugese overheidsadministratie. In het historisch archief van het Portugese Openbaar Ministerie bevindt zich een dossier van 25 augustus 1891 over de brief van Leo XIII aan de Portugese aartsbisschoppen en bisschoppen naar aanleiding van het congres van Braga. Een advies van een functionaris van de toenmalige Procuradoria-Geral da Coroa e Fazenda vroeg om een Portugese vertaling van het document zodat het binnen de instelling rechtsgeldige vorm kon krijgen.
De tekst is in de officiële Vaticaanse publicatie zowel onder de Latijnse benaming Pastoralis vigilantiae als, in de Engelstalige versie, onder de verkorte titel Pastoralis beschikbaar. In de Vaticaanse lijst van documenten van Leo XIII is zij opgenomen tussen Rerum Novarum van 15 mei 1891 en de later in 1891 verschenen documenten.
