Etsi Cunctas is een encycliek van paus Leo XIII, uitgevaardigd op 21 december 1888 en gericht aan de bisschoppen van Ierland. Het korte document behandelt de positie van de Katholieke Kerk in Ierland. Leo XIII prijst de standvastigheid van de Ierse katholieken, verdedigt eerdere pauselijke aanwijzingen over de Ierse kwestie en roept op tot vertrouwen in en gehoorzaamheid aan de Heilige Stoel.
De encycliek verscheen tegen de achtergrond van een conflict over het Plan of Campaign en het gebruik van boycotacties in de Ierse agrarische strijd. De Heilige Stoel had deze actiemiddelen eerder in 1888 veroordeeld. De controverse over die beslissing en over de verhouding tussen de Ierse katholieke geestelijkheid, het nationalisme en Rome vormt de onmiddellijke historische context van Etsi Cunctas.
Historische achtergrond
Het Plan of Campaign ontstond in 1886 tijdens een periode van agrarische spanningen en uitzettingen in Ierland. Het was een vorm van collectieve actie waarbij pachters een door hen redelijk geachte pacht aan hun landeigenaar aanboden en, wanneer deze het bedrag weigerde, geld in een gemeenschappelijk fonds stortten dat onder meer kon worden gebruikt om uitgezette pachters te ondersteunen. De beweging stond in verbinding met de bredere Ierse agrarische en nationalistische politiek en kreeg ook steun van delen van de katholieke geestelijkheid.
In 1887 zond Leo XIII de Italiaanse prelaat Ignazio Persico als apostolisch commissaris naar Ierland om de religieuze, maatschappelijke en politieke situatie te onderzoeken. Persico verbleef er bijna zes maanden, bezocht verschillende bisdommen en bracht vervolgens verslag uit aan de Heilige Stoel. Volgens historicus Alberto Belletti was Persico kritisch over de politieke activiteit van geestelijken, maar adviseerde hij Rome tegelijkertijd om bij een eventuele interventie niet buiten de Ierse bisschoppen om te handelen.
In 1888 onderzocht het Heilig Officie de morele toelaatbaarheid van boycotacties en het Plan of Campaign. Een theologisch advies van de jezuïet Andreas Steinhuber, opgesteld voor het Heilig Officie, kwam tot een negatieve beoordeling van beide actiemiddelen. Dit advies maakte deel uit van het besluitvormingsproces dat leidde tot de Vaticaanse veroordeling.
De veroordeling veroorzaakte onvrede in Ierland. Belletti beschrijft de ingreep van de Heilige Stoel als een bron van een ernstige tegenstelling tussen de Ierse Kerk en Rome. Leo XIII reageerde op de ontstane controverse met de encycliek Saepe Nos van 24 juni 1888. Daarin stelde hij dat boycotten en het Plan of Campaign door de bevoegde kerkelijke instantie als ongeoorloofde middelen waren veroordeeld en wees hij de kritiek af dat de Kerk niet bevoegd zou zijn om een moreel oordeel over dergelijke handelwijzen uit te spreken.
In Saepe Nos maakte Leo XIII tegelijk onderscheid tussen het streven naar verbetering van de Ierse omstandigheden en de middelen waarmee dat streven werd nagestreefd. Volgens hem mochten katholieken legitieme belangen verdedigen, maar dienden zij daarbij rechtvaardigheid, de goddelijke wet en wat hij het natuurlijke recht noemde te eerbiedigen.
Inhoud
Etsi Cunctas bestaat in de door het Vaticaan gepubliceerde tekst uit vijf genummerde paragrafen. De encycliek is daarmee aanzienlijk beknopter dan Saepe Nos en bevat geen nieuwe uitvoerige beoordeling van het Plan of Campaign.
In de eerste paragraaf beschrijft Leo XIII zijn zorg voor alle gelovigen als een pastorale verantwoordelijkheid, maar verklaart hij bijzondere aandacht te hebben voor katholieken die door tegenspoed worden getroffen. Hij noemt daarbij uitdrukkelijk de Ierse katholieken en prijst hun volharding en het behoud van het geloof dat zij volgens hem van hun voorouders hebben ontvangen.
Vervolgens verwijst Leo XIII naar eerdere vermaningen en naar een reeds uitgevaardigd decreet. Hij stelt dat deze maatregelen volgens hem met waarheid en rechtvaardigheid overeenstemden en ontkent dat het zijn bedoeling was de Ierse zaak door ongeoorloofde inmenging te schaden. Deze passage sluit aan bij de controverse die eerder in Saepe Nos uitvoeriger was behandeld.
Een afzonderlijke paragraaf handelt over geschenken van liturgische gewaden, vaatwerk en andere kerkelijke voorwerpen die de paus voor Ierse kathedralen bestemde. Daarnaast kondigde hij kleinere, gezegende voorwerpen aan die aan specifiek aangewezen personen zouden worden gegeven. Leo XIII presenteerde deze giften als een teken van zijn welwillendheid tegenover de Ieren.
In de vierde paragraaf herhaalt Leo XIII dat zijn naar eigen zeggen vaderlijke genegenheid voor Ierland niet was veranderd. Hij roept de Ierse katholieken op gehoorzaam en vertrouwend te blijven en waarschuwt tegen personen die pauselijke raadgevingen volgens hem door onjuiste interpretaties verdraaiden en zo de verbondenheid met de Katholieke Kerk konden ondermijnen. De encycliek eindigt met een apostolische zegen voor de bisschoppen, geestelijkheid, gelovigen en Ierland als geheel.
Theologische en ethische accenten
De encycliek bevat geen expliciete verwijzingen naar passages uit de Bijbel, concilies, kerkvaders of met name genoemde filosofen. De argumentatie is hoofdzakelijk pastoraal en ecclesiologisch van aard. Terugkerende elementen zijn de verantwoordelijkheid van de paus voor de aan hem toevertrouwde gelovigen, de historische trouw van de Ierse katholieken aan hun geloof en de gehoorzaamheid aan het kerkelijk gezag.
Op ethisch gebied noemt Leo XIII in Etsi Cunctas vooral waarheid en rechtvaardigheid als maatstaven voor zijn eerdere raadgevingen en het kerkelijke decreet. De achterliggende morele redenering wordt uitvoeriger uiteengezet in Saepe Nos. Daar betoogt hij dat ook bij het nastreven van een volgens de betrokkenen rechtvaardig doel onderscheid moet worden gemaakt tussen geoorloofde en ongeoorloofde middelen. Hij verbindt dit met rechtvaardigheid, het natuurlijke recht, de goddelijke wet en gehoorzaamheid aan de Apostolische Stoel.
Een verdergaande typering van Etsi Cunctas als een zelfstandige uiteenzetting van bijvoorbeeld het thomisme, personalisme of een bepaalde wijsgerige antropologie ligt niet voor de hand op grond van de tekst zelf: de encycliek werkt geen afzonderlijke ontologie, kennistheorie of mensbeeld systematisch uit. Haar morele en kerkelijke uitspraken staan binnen de concrete Ierse controverse van 1888.
Historische betekenis en receptie
De historische literatuur over de verhouding tussen de Katholieke Kerk en het Plan of Campaign behandelt de pauselijke interventies van 1888 als onderdeel van een bredere spanning tussen het Ierse nationalisme, agrarisch protest, delen van de geestelijkheid en het gezag van de Heilige Stoel. Emmet Larkin wijdde een monografie aan de verhouding tussen de Rooms-Katholieke Kerk en het Plan of Campaign in de jaren 1886–1888. Ambrose Macaulay onderzocht later op basis van onder meer Vaticaanse archieven de betrekkingen tussen de Heilige Stoel, de Britse politiek en het Plan of Campaign in de periode 1885–1893.
Binnen die ontwikkeling was Etsi Cunctas geen nieuwe uitvoerige veroordeling van de Ierse politieke beweging. Het document herhaalde de rechtvaardiging van eerder gegeven pauselijke aanwijzingen en het eerdere decreet, maar legde daarnaast sterk de nadruk op de onverminderde pauselijke welwillendheid tegenover de Ierse katholieken en op hun trouw aan de Kerk. Daarmee moet de encycliek worden gelezen in samenhang met de eerdere Vaticaanse interventies van 1888, in het bijzonder Saepe Nos, en met de controverse die daarop in Ierland was gevolgd.
Etsi Cunctas - officiële Engelse tekst op de website van de Heilige Stoel
Bronnen, noten en/of referenties
12345678910(en) Leo XIII,Etsi Cunctas.The Holy See(21 december 1888).Geraadpleegd op 26 augustus 2026.
123456(en) Leo XIII,Saepe Nos.The Holy See(24 juni 1888).Geraadpleegd op 26 augustus 2026.
12345Alberto Belletti, 'La missione in Irlanda del Commissario Apostolico mons. Ignazio Persico (1887–1888)', Nuova Rivista Storica, jrg. 102, nr. 1 (2018), pp. 265–320.
↑Oliver P. Rafferty, recensie van Ambrose Macaulay, The Holy See, British Policy and the Plan of Campaign in Ireland, 1885–93, The Journal of Ecclesiastical History, jrg. 54, nr. 3 (2003), pp. 603–604, doi:10.1017/S002204690363798X.
