Dum Multa is een encycliek van paus Leo XIII, uitgevaardigd op 24 december 1902 en gericht aan de aartsbisschop van Quito en de overige bisschoppen van Ecuador. De encycliek behandelt de toenmalige Ecuadoraanse huwelijkswetgeving. Leo XIII verwierp daarin de recent ingevoerde regeling van het burgerlijk huwelijk en de mogelijkheid van echtscheiding, omdat deze volgens de katholieke huwelijksleer afbreuk deden aan de sacramentele aard en kerkelijke regeling van het christelijk huwelijk.
De encycliek verscheen tegen de achtergrond van de seculariseringspolitiek die volgde op de Ecuadoraanse liberale revolutie van 1895. In de jaren daarna werden verschillende onderdelen van de verhouding tussen Kerk en staat herzien. Historisch onderzoek rekent het burgerlijk huwelijk en de echtscheidingswetgeving tot de hervormingen waarmee de liberale regeringen de bevoegdheden van de staat uitbreidden ten koste van de voordien dominante kerkelijke regeling.
Historische achtergrond
In het Ecuador van het laatste kwart van de negentiende eeuw vormden de positie van de Katholieke Kerk en de verhouding tussen religie en republikeinse staat belangrijke twistpunten tussen conservatieven en liberalen. Na de liberale revolutie van 1895, geleid door Eloy Alfaro, werd de scheiding tussen kerkelijke en staatsbevoegdheden verder doorgevoerd. Espinosa Fernández de Córdova en Aljovín de Losada plaatsen onder meer het burgerlijk huwelijk, echtscheiding, burgerlijke begraafplaatsen, seculier onderwijs en maatregelen tegen kerkelijke privileges binnen deze bredere secularisering.
Tijdens het presidentschap van Leonidas Plaza werd in 1902 nieuwe wetgeving over het burgerlijk huwelijk ingevoerd. Volgens onderzoek van Tatiana Torres Tapia werd de wet in oktober 1902 gepubliceerd en maakte zij het sluiten van het huwelijk voor de burgerlijke autoriteiten verplicht. Het wetsontwerp was al eerder onderwerp van parlementair en maatschappelijk debat. De hervorming bracht de juridische regeling van het huwelijk nadrukkelijk onder de burgerlijke autoriteit en bepaalde dat de burgerlijke huwelijksvoltrekking aan een eventuele religieuze ceremonie voorafging.
In vergelijkend onderzoek naar de ontwikkeling van het familierecht in Latijns-Amerika dateren Carmen Diana Deere en Magdalena León zowel het verplichte burgerlijk huwelijk als de invoering van echtscheiding op wettelijke gronden in Ecuador op 1902. De hervormingen maakten deel uit van een bredere Latijns-Amerikaanse strijd over de vraag in hoeverre huwelijk en gezinsrecht onder kerkelijke dan wel burgerlijke jurisdictie vielen.
De Ecuadoraanse katholieke hiërarchie verzette zich tegen de seculariserende maatregelen. De historische literatuur over de periode beschrijft hoe de geestelijkheid uiteenlopende middelen inzette tegen de hervormingen en hoe het conflict tussen Kerk en liberale staat tussen 1895 en 1905 verscherpte. Dum Multa vormde de pauselijke reactie op de huwelijkswetgeving binnen deze bredere confrontatie.
Inhoud
Dum Multa is een korte encycliek die in de online-uitgave van de Heilige Stoel uit drie genummerde delen bestaat.
In het eerste deel bespreekt Leo XIII de volgens hem verslechterde positie van de Kerk in Ecuador. Hij prijst de Ecuadoraanse bisschoppen omdat zij zich tegen wetgeving hadden verzet die volgens hen de rechten van de Kerk en het goddelijk recht aantastte. Naast de huwelijkskwestie vermeldt hij ook conflicten over de opheffing van een canoniek opgerichte kerkelijke jurisdictie en over benoemingen in vacante bisdommen.
In het tweede deel behandelt de paus de aard van het christelijk huwelijk. Daarbij verwijst hij uitdrukkelijk naar zijn eerdere encycliek Arcanum divinae sapientiae uit 1880. Hij herhaalt dat Christus het christelijk huwelijk tot de waardigheid van een sacrament heeft verheven en maakt een onderscheid tussen het huwelijk zelf en de burgerrechtelijke gevolgen ervan. Volgens deze opvatting kan de burgerlijke overheid de burgerlijke gevolgen van een huwelijk regelen, terwijl het christelijk huwelijk zelf onder de kerkelijke autoriteit valt.
Leo XIII verbindt deze leer tevens met de blijvende huwelijksband. Hij verwijst naar de uitspraak van Christus dat wat God heeft verbonden niet door de mens gescheiden mag worden. Aan het onverbrekelijke christelijke huwelijk schrijft hij voordelen toe voor de zedelijkheid, de onderlinge liefde van echtgenoten, de stabiliteit van gezinnen, de opvoeding van kinderen, de waardigheid van de vrouw en het welzijn van gezin en burgerlijke samenleving.
In het derde deel spreekt Leo XIII een uitdrukkelijke veroordeling uit over de in Ecuador ingevoerde burgerlijke huwelijkswetten en over echtscheiding. Hij roept de bisschoppen op de volgens hem geschonden rechten van de Kerk te blijven verdedigen, de gelovigen in de katholieke leer en moraal te onderrichten en voor de Kerk in Ecuador te bidden.
Leerstellige en intellectuele context
De argumentatie van Dum Multa bouwt rechtstreeks voort op Arcanum divinae sapientiae. In die encycliek uit 1880 had Leo XIII uitvoeriger uiteengezet dat het huwelijk volgens de katholieke leer zijn oorsprong in God heeft, door Christus tot sacrament is verheven en een blijvende band vormt. Ook verdedigde hij daarin de kerkelijke bevoegdheid inzake het christelijk huwelijk, naast de bevoegdheid van de burgerlijke overheid ten aanzien van burgerrechtelijke gevolgen.
De tegenstelling tussen kerkelijke en burgerlijke bevoegdheid stond in Ecuador in een bredere intellectuele en politieke discussie over de verhouding tussen Kerk en staat. Espinosa Fernández de Córdoba en Aljovín de Losada beschrijven voor het laatnegentiende-eeuwse Ecuadoraanse conservatisme het katholieke begrip societas perfecta ('volmaakte samenleving'). Volgens hun analyse gingen de kerkpolitieke denkbeelden van Pius IX en in sterkere mate Leo XIII ervan uit dat zowel Kerk als staat een eigen, autonome sfeer en eigen doeleinden hadden. In de Ecuadoraanse conservatieve interpretatie hoefde deze onderscheiding niet tot vijandschap tussen beide te leiden, maar dienden de twee sferen in harmonie te functioneren.
Dum Multa gebruikt de term societas perfecta zelf niet. De encycliek formuleert haar argument voornamelijk in theologische en kerkrechtelijke termen: de goddelijke oorsprong van het huwelijk, de verheffing ervan tot sacrament, de onverbrekelijkheid van de huwelijksband en het onderscheid tussen kerkelijke bevoegdheid over het christelijk huwelijk en burgerlijke bevoegdheid over de burgerlijke gevolgen ervan.
Plaats in het seculariseringsconflict
Historici beschouwen de Ecuadoraanse wetgeving van 1902 als onderdeel van een ruimer proces waarin de liberale staat bevoegdheden over huwelijk, onderwijs en andere maatschappelijke instellingen naar zich toetrok. Dum Multa documenteert de afwijzende reactie van Leo XIII op één onderdeel van dat proces: de overgang van de juridische regeling van het huwelijk van een overwegend kerkelijk naar een verplicht burgerlijk kader.
Literatuur
Deere, Carmen Diana, León, Magdalena (2005).Liberalism and Married Women's Property Rights in Nineteenth-Century Latin America. Hispanic American Historical Review 85(4):627–678.DOI:10.1215/00182168-85-4-627.
Espinosa Fernández de Córdoba, Carlos, Aljovín de Losada, Cristóbal (2015).Conceptos clave del conservadurismo en Ecuador, 1875-1900. Anuario Colombiano de Historia Social y de la Cultura 42(1):179–212.DOI:10.15446/achsc.v42n1.51350.
Espinosa Fernández de Córdova, Carlos, Aljovín de Losada, Cristóbal (2017).Non possumus: Los repertorios políticos del clero en la disputa por la secularización en el Ecuador posgarciano (1875-1905). Historia 50(2):471–490.DOI:10.4067/S0717-71942017000200471.
Torres Tapia, Tatiana Jadira(2020).Legislación liberal sobre la mujer ecuatoriana: 1895-1911. FLACSO Ecuador, Quito. (masterproef).
12Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, 10 februari 1880, met name §§ 5, 9, 13 en de passages over kerkelijke en burgerlijke bevoegdheid, The Holy See, geraadpleegd op 8 september 2026.
